पार्ट टाईम जॉब (भाग 1) : वडापावची गाडी

दहावीपर्यंत गावी शिकलो. पुढील शिक्षणासाठी मुंबईला यायचं, हे आधीच ठरलेलं. मुंबईत कुठं राहायचं, काय खायचं, कसं राहायचं, हा नंतरचा प्रश्न होता. पण शिकायचं मुंबईतच, हे पक्क होतं. तस्सच झालं. दहावी झालो आणि मुंबईत आलो. काकांच्या येथे राहण्याची व्यवस्था झाली. खाणं-पिणं सर्व तिथेच. त्यांच्या घरातला एक सदस्य बनून राहिलो. विलेपार्लेतील आंबेवडीतील झोपडपट्टीत. ते नाही विमानतळाशेजारी आहे. तेच. पण इथे राहून शिकायचं, तर कामही करावं लागणार. कारण हातात पैसा असल्याशिवाय इथे पानही हालत नाही. त्यात कॉलेज वगैरे होतंच. मग अर्धवेळ नोकरी करण्याचं ठरवलं. मुंबईत या संकल्पनेला पार्ट टाईम जॉब असं प्रतिष्ठित शब्द आहे. काम कोणतंही असो, पार्ट टाईम जॉब करतोय म्हटलं की, त्याला एक वेगळाच स्टँडर्ड यायचा. असो. तर म्हटलं पैसा आवश्यक आहे. पावलोपावली खर्च वाढतोय. किमान वरखर्चाचे तरी पैसे आपण जमा केले पाहिजेत. मग आयुष्यातील आणि मुंबईतलाही जॉब सुरु केला- वडापाव विकण्याचा.

तुम्ही कधी मुंबईत आला आहात का? आला असाल, तर तुम्हाला आता सांगेन, ते ठिकाण कळेल. ते म्हणजे- अंधेरीहून दादरच्या म्हणजेच शहराच्या दिशेने निघालो की, अंधेरी सोडताच उजव्या बाजूला एक भली मोठी झोपडपट्टी लागते. विमानतळाला वेढा घातलेली. याच झोपडपट्टीतून मुंबईनगरीच्या प्रवासाची सुरुवात केली. इथे संभाजीनगर आणि आंबेवाडी अशा दोन झोपडपट्ट्या एकमेकांशेजारी आहेत. त्यातल्या आंबेवाडीत काकांच्या घरी मी राहत असे. आणि शेजारील संभाजीनगर झोपडपट्टीत, मात्र हायवेशेजारी एका वडापावच्या दुकानात कामाला जात असे. आता विमानतळाच्या उन्नत मार्गासाठी इथल्या झोपडपट्ट्या हलवल्या गेल्यात. पण काही झोपड्या अजूनही आहेत.

तर संभाजीनगरमध्ये अगदी हायवेशेजारी एक वडापावचं दुकान आहे. आजही आहे. तुम्ही अंधेरीहून शहराच्या दिशेने निघालात की, ते उजव्या हाताला दिसतं. अगदी रस्त्याच्या कडेलाच आहे. (बरं, तुम्ही तिथे कधी गेलात, तर माझं नाव सांगून वडापाव खाऊही शकता. वडापावही चविष्ट आहे.) तिथे बने आडनावाची ताई आहे. तिचं ते दुकान. नवरा वारला. मग आता काय करायचं म्हणून आठ-दहा वर्षांपूर्वी तिने हे दुकान उघडलं. ती मूळची रत्नागिरीची. तर काकाचं कुटुंब जवळपास 30-35 वर्षे मुंबईत राहत होतं. त्यामुळे त्यांच्या ओळखीने मी त्या वडापावच्या दुकानात कामाला लागलो.

काम काय तर पाव अर्धे तोडायचे, त्यात तिखट, गोड आणि सुकी चटणी लावायची आणि वडा ठेवून गिऱ्हाईकांना द्यायचं. कटलेट असेल, तर तो व्यवस्थीत चार तुकड्यांमध्ये कापून, त्यावर चटणी टाकून द्यायचं. पार्सल असेल, तर ते नीट कागदात बांधून द्यायचं. बस्स. संध्याकाळी 6 ते रात्री 9.30 पर्यंत काम. पगार 450 रुपये. आयुष्यातील पहिला पगार घेतला तो याच वडापावच्या गाडीवर. जवळपास 10-11 महिने इथे काम केलं. सुरुवातीला 450 रुपये असलेला पगार तीन-चार महिन्यांनी थेट 800 रुपये झाला. कॉलेजमधील वरखर्चासाठी एवढे पैसे खूप व्हायचे. पुढे कॉलेजचा खर्च वाढला म्हणून दुसरा चांगला जॉब बघितला आणि 10-11 महिन्याने वडापावच्या गाडीवर जाणं सोडून दिलं.

इथे काम करतानाचा एक किस्सा आठवतोय. लय भारी आहे. पण त्यातून खूप शिकलो. त्याचा पुढे उपयोगही झाला. अजूनही होतोय. तर झालं असं होतं की-  इथे काम करत असताना मी डहाणूकर कॉलेजला शिकायला होतो. अकरावीत. खरंतर मुंबईच माझ्यासाठी नवीन होती. त्यामुळे ओळखीचे असे फार कुणी नव्हते. किंबहुना नव्हतेच. म्हणून वडापावच्या गाडीवर काम करायला कसलीच लाज वाटायची नाही. मात्र, कॉलेज सुरु झालं आणि आजूबाजूचे काहीजण ओळखीचे झाले. त्यात डहाणूकर कॉलेज पार्ले टिळक असोसिएशनचं. त्यामुळे पार्ले टिळकची अनेक मुलं डहाणूकरमध्ये अकरावीला होती. आणि पार्ले टिळकला अधिकाधिक मुलं-मुली विलेपार्ले, अंधेरी पूर्व भागातीलच. त्यामुळे सहाजिक मी जिथे वडापाव विकायला जायचो, त्या भागातही काही मुलं-मुली राहत होते.

कॉलेज सुरु झाल्यावर सुरुवातील कुणी ओळखीत नव्हतं. त्यात मी गावाकडून आल्याने शांत असायचो. सर्व मुलं मागच्या बेन्चवर बसण्यासाठी धावाधाव करायचे आणि मी पहिल्या. अगदीच हुशार वगैरे नव्हतो. तसा असण्याचं काही कारणही नव्हतं. कारण गावाल दहावीपर्यंत मराठीतून शिकून आलेलो आणि इथे हे कॉमर्सचं सर्व इंग्रजीत. काहीच कळत नव्हतं. म्हणून पहिल्या बेन्चवर बसून समजून घ्यायचो. अर्थात पुढे काही कॉमर्सही माझ्याने झेपलं नाही. म्हणून नाट्यमंडळात गेलो आणि अखेर बारावीनंतर स्ट्रिम चेंज केली आणि थेट समोरच असलेल्या साठ्ये कॉलेजमध्ये पत्रकारितेला प्रवेश घेतला. असो.

तर डहाणूकरमध्ये सुरुवातील एक महिना वगैरे कुणी ओळखीचं नव्हतं. पण नंतर ओळख व्हायला लागली. झाली. यातच जिथे वडापावच्या दुकानात कामाला होतो, तिथली मुलगी माझ्याच वर्गात होती. तेजस्वी नार्वेकर. कॉलेज चार-पाच वाजता सुटायचं. मग घरी जाऊन, थोडं फ्रेश होऊन, चहा प्यायल्यावर दुकानात जात असे. तेव्हा एकदा तेजस्वी वडा-पाव न्यायला आली होती, तेव्हा वडापावच्या दुकानाची जी मालकीन होती, त्या ताईला म्हटलं, “ताई, मी आलोच पटकन. पाच मिनिटांत येतो.” असे म्हणत तेवढ्यापुरती वेळ मारुन नेली.

खरंतर तिथून जाण्याची किंवा तेजस्वी आली म्हणून जाण्याची काहीच गरज नव्हती. कारण मी काही चुकीचं काम करत नव्हतो. पण तरीही वाटायचं की, हिला कळलं समजा की, मी वडापावच्या गाडीवर काम करतो, तर ती कॉलेजमध्ये सर्वांना सांगेल. म्हणून थोडी मनात भीती होती. कारण कुणाला कळलं की, मग विचारणार वगैरे. मग नको असलेली ती सहानुभूती.

अखेर त्या दिवशी तेजस्वीला टाळलं. पण एक दिवस खूप कामात होतो. कुणीतरी दहा-बारा वडापाव न्यायला आला होता. मग त्याचं पार्सल बांधणं सुरु होतं. तेवढ्यात तेजस्वी आली आणि मी तिला दिसलो. मग दुसऱ्या दिवशी कॉलेजला गेल्यावर, वाटलं की हिने सांगितलं असणार. पण तिने कुणालाच नव्हतं सांगितलं. फार बरं वाटलं. आपण वडापावच्या दुकानात काम करतो, हे कुणाला कळायला नको, असंच सारखं वाटायचं.

एक दिवस पेपर आणायला हायवेच्या पलिकडे गेलो. संत जनाबाई रोडवर. पार्ल्यातील हा प्रसिद्ध रोड आहे. अभिनेते मकरंद देशपांडे आणि अभिनेता केतन क्षीरसागर वगैरे राहतात या रस्त्यावर. किंबहुना मकरंद देशपांडे राहतात, त्या बिल्डिंगसमोरच्याच पेपर स्टॉलवर पेपर आणायला गेलो. वाचनाची आवड होतीच. जरी कॉमर्सला होतो तरी. त्यामुळे नेहमी पेपर आणायला जात असल्याने तिथले पेपरवाले ओळखीचे झाले होते. गणपत जाधव त्यांचं नाव. आता त्यांनी पेपरस्टॉल बंद केलाय. आता ते तिथे नसतात. ते मूळचे चिपळूणचे. म्हणजे तसे गाववालेच. कोकणातले म्हटल्यावर. म्हणून त्यांच्याशी अधिक ओळख झाली. तर एके दिवशी जस्ट मी त्यांच्याशी बोलता-बोलता शेअर केलं की, वडापावच्या दुकानात काम करतो. पण तिथे वर्गातील काही मुलं-मुली राहतात. लाज वाटते. कॉलेजमध्ये सांगतील वगैरे.

त्यावर जाधव म्हणाले. (ते वयाने साठीत होते. पण मी त्यांना काका वगैरे बोलत नसे. जाधवच म्हणे. फक्त आदराने. अरे-तुरे नाही.) तर जाधव म्हणाले, “आतापर्यंत वडापावच्या गाडीवर किती चोरी केलीस?”

मी- अहो चोरी काय? मी चोरी नाही करत. वडापाव विकायला जातो तिथे. ती ताई रीतसर पगार देते मला.

जाधव- छे! चोरी केलीसच असशील.

मी- नाही ओ. चोरी वगैरे नाही करत. तुम्ही असे का बोलता आहात?

जाधव- मग तिथे कुठल्या पोरीला छेडलंस?

मी- अहो, काय बोलताय? पोरीला का छेडू? कामाला जातो मी तिथे..

जाधव- बरं.. म्हणजे तू चोरी नाही करत, कुठलं गैरकाम करत नाहीस....असं तुला म्हणायचंय?

मी- अर्थात. हो... माझ्या आईने मला चोऱ्यामाऱ्या करायला नाही शिकवलं.

जाधव- गाढवा, एवढं कळतं ना तुला? मग का लाज वाटते तुला काम करायची? मेहनत करतोस. मग लाजायचं का? तू कुठल्या देशीदारुच्या दुकानात कामाला नाहीस. वडापाव विकून पगार घेतोस. तिथे कॉलेजची पोरं येवो नाहीतर आणखी कुठली.. मेहनत करताना लाजायचं असेल, तर एक सांगतो, मुंबई सोडून गावी जा परत. कारण मेहनतीला लाजणाऱ्याच्या गांडीवर लाथ मारते ही मुंबई...

मी निशब्द झालो. जाधवांना काय सांगायचं होतं, हे मला कळलं. आपण आपल्या मेहनतीचा आदर केला पाहिजे. तेव्हापासून वडापाव विकताना कसलीही लाज वाटली नाही. जाधवांनी सांगितलेलं वाक्य नी वाक्य पटलं होतं. जाधवांकडून पुढेही खूप शिकायला मिळालं. या माणसाचं आणखी महत्त्व आहे माझ्या आयुष्यात, ते या ब्लॉग सीरीजच्या पुढील भागात लिहिणारच आहे.

आता जाधव बहुतेक विरारला राहतात. गेली दोन-एक वर्षे कुठे दिसले नाहीत. त्यांनी पेपरचा धंदाही सोडलाय. एकुलता एक पोरगा दारु पितो. बायको कायम आजारी. जाधव एकटेच कमावते. साठी पार केल्यानंतरही जाधव खूप काम करतात. जीवतोड मेहनत. मध्यंतरी कुठल्याशा पॉलिसी कंपनीत एजंट म्हणून होते. पॅनकार्ड की आरएमपी, असं काहीतरी. चार वर्षात डबल पैसे वगैरे. त्यात अनेकांच्या त्यांनी पॉलिसी काढल्या आणि ती कंपनी बंद झाली. ज्यांच्या पॉलिसी काढल्या, ते लोक जाधवांकडे पैसे मागू लागले. कधी कधी धमक्याही देत. नंतर घरातलं काहीतरी विकून त्यांनी ते पैसे चुकते केल्याचंही मला कुणीतरी सांगितलं. असो. तर असा हा जाधव माणूस. मनाने दिलदार. प्रामाणिक. पण आयुष्याच्या कचाट्यात असा अडकला की, साला आयुष्य नकोसं व्हावं. पण तरीही मेहनत करुन जगतोय. असो.

तर जाधवांशी बोलल्यानंतर वडापावच्या गाडीवर काम करायलाही काही वाटायचं नाही. त्यामुळे जाधवांचं माझ्यासाठी महत्त्व मोठंय. तर पहिला जॉब असा सुरु झाला.

अगदी मोजून 10-11 महिने काम केलं आणि वडापावचं काम सोडलं. त्याला दोन कारणं होती- एक म्हणजे 6-9.30 अशी साडेतीन तास काम करुनही मिळणारा पगार कमी वाटला आणि दुसरं कारण म्हणजे याच काळात MS-CIT करण्याचं ठरवलं. दोन दोन कारण मिळाल्यानंतर वडापावच्या गाडीवर जाणं बंद केलं. अर्थात त्या ताईला आधी सांगितलं. तीही खूप मानते मला. आजही कधी पार्ल्यात गेलो, तर ताईच्या वडापावच्या गाडीशी जाऊन एखादा वडापाव खाल्ल्याशिवाय परतत नाही.

वडापावची गाडी... हा माझा आयुष्यातील आणि मुंबईतील पहिला जॉब. मेहनत करताना लाजायचं नाही, हे इथे शिकलो. कोणतंच काम लहान-मोठं नसतं. पडेल ते काम करायचं, हे मला इथेच कळलं. त्यामुळे या पहिल्या-वाहिल्या कामाचं मला अजूनही विशेष कौतुक आणि आदर आहे.

पप्पांची डेडबॉडी बघायला गेलेली आई!

माझ्या मोठ्या बहिणीच्या म्हणजेच निलिमाच्या लग्नात काढलेला पप्पांचा फोटो. 

खूपच दर्दभरा वगैरे लिहितो, अशी अनेकांची माझ्याबाबत तक्रार असते. त्यांची माफी मागूनच हे लिहितोय. कारण काल्पनिक वगैरे लिहायला फार जमत नाही. जे अनुभवलंय, जे जगलोय, जे पाहिलंय, ते मांडतो. किंबहुना, तेच मांडता येतं. बाकी काल्पनिक लिहायला गेलो की, दहा-पंधरा ओळींपलिकडे लिहिणं जमतच नाही. म्हणून जगण्यातलचे काही क्षण मांडत असतो. दुसरी गोष्टी अशी आहे की, मला व्यक्त व्हायचं असतं. बस्स.

विशेषत: पप्पांच्या आत्महत्येवरील ‘बापाने आत्महत्या केली तो दिवस!’ हा लेख वाचल्यानंतर अनेकांनी पर्सनली फोन करुन तक्रार केली की, असे भयानक काही लिहित जाऊ नकोस. असे लेखन अंगावर येतं. झोप लागत नाही. मला त्यांचं म्हणणं पटतं, पण मला दुसरं लिहिता येत नाही. माझं लेखन हे माझं जगणं आणि माझं भोवताल मांडत राहतं. आजही तेच करणार आहे. जगण्यातला एक भयानक क्षण मांडणार आहे.

पाच दिवसांपूर्वी मुसळधार पावसामुळे महाडच्या सावित्री नदीचा पूल पाण्याच्या वेगवान प्रवाहात मध्यरात्री वाहून गेला. कित्येक जणांचं आयुष्य त्या पाण्यात वाहून गेलं. तडफडत. कुणाचा काही पत्ता नाही. या भयानक घटनेने माझ्या आयुष्यातील एका प्रसंगाची आज तीव्र आठवण झाली. अर्थात, हल्ली कामाच्या धबाडग्यात थोडं विस्मरणातही जातात अशा आठवणी. पण काही घटनांमधून त्या नको असलेल्या आठवणी पुन्हा डोळ्यांसमोरुन सरकू लागतात. प्रचंड त्रास होतोच. पण आठवणींना रोखता येत नाही. रोखता आलं असतं, तर मीच काय, आजूबाजूचे कित्येक जण आज सुखात असते. हा आसवांचा खेळ दिसलाच नसता.

महाडमध्ये अत्यंत दुर्दैवी घटना घडली. असे कधीही न घडो. किड्यामुंग्यांसारखी अफाट आकाराच्या गाड्या आणि लाखमोलाची माणसं वाहून गेली. नदीच्या उदरात गुडूप झाली. हाहा:कार माजला.

महाडच्या घटनेचा दुसरा दिवस. शोधकार्य सुरु होतं. या दुर्घटनेचा बळी ठरला असल्याची शक्यता असणाऱ्याच्या एका नातेवाईकाशी आमचे रिपोर्टर उमेश कुमावतांनी टिकटॅक केला. टिकटॅक म्हणजे माहिती घेतली. तो नातेवाईक म्हणाला, “कुणीच माहिती देत नाही. आम्ही डेडबॉडीची वाट पाहतोय. आम्हाला काहीच आशा उरली नाही. पण सरकारी यंत्रणा डेडबॉडीसाठी आम्हाला येरझऱ्या घालायला लावतेय. नीट माहिती दिली जात नाही.”

हे सारं भयानक आहे. मृतांच्या नातेवाईकांना योग्य माहिती, योग्यप्रकारे देणं अत्यंत गरजेचं असतं. ही बातचीत ऐकताना, पाहताना माझ्याच आयुष्यातील एक भयानक प्रसंग डोळ्यांसमोर आला.

मी सातवीत होतो. म्हणजे आजपासून जवळपास दहा-अकरा वर्षे आधीची गोष्ट. पप्पा त्यावेळी प्रचंड आजारी असायचे. मुंबईला हिऱ्याच्या कारखान्यात असताना डोक्याला ट्युबलाईट लागल्याने त्यांच्या मेंदूवर आघात झाला होता. उपचार झाले. मात्र, त्यांना झटके येत असत. कधी कुठेही निघून जात असत. अर्थात, काम वगैरे सर्व सुटलं होतं. कधी दोन-तीन दिवस कुठल्या कुठे निघून जायचे, तर कधी आठवडा आठवडा. मग आई वेड्यासारखी बिना चपलीची रान-वन, खेडीपाडी शोधून काढी. शेती सांभाळून आई पप्पांना शोधत असे. अनेकदा आईला कुठेतरी ते भेटत असत किंवा कधी कधी तेच स्वत:हून घरी परतत असत. असं साधारण तीन-चार वर्षे सुरु होत. यात तीन-चार वर्षात कित्येकदा पप्पा कुठेतरी निघून जायचे. मग शोधाशोध वगैरे सुरुच.

मी नववीत असताना एकदा असाच झटका आला आणि पप्पा मागच्या दारातून निघून गेले. आम्हाला वाटलं, ते नेहमीप्रमाणे दोन-तीन दिवसांनंतर येतील परत. तरीही आईने शोधाशोध केलीच. पण ऐन भात लावणीचा काळ होता. त्यामुळे उन्हा-तान्हातून उभा केलेला हा संसार असा अर्ध्यात सोडताही येत नव्हता. त्यात पंधरा-वीस गुरं आमच्या घरी होती. भात लावणी, गुरं असं सर्व सांभाळून आई पप्पांना शोधायला, गावं हिंडायची. त्यावेळी आजी होती. त्यामुळे आम्हा तिन्ही भावंडाच्या जेवणाचं आणि शाळेची व्यवस्था ती करी. त्यामुळे आईला आजीची तशी मदतच होई. एकटी आई रान-वन-गाव-शहर सर्व सर्व ठिकाणी जायची. तीन-चार वर्षांपासून पप्पा नियमितपणे कामाला नव्हते, त्यामुळे घरात पैशांचीही वणवण असायची. शेतीच्या मजुरीतून मिळालेल्या पैशांत घर चालायचं. त्यामुळे पप्पांना शोधण्यासाठी कुणाकुणाकडून पैसे घेई.

आठवडा उलटला, दोन आठवडे झाले, महिना गेला... पप्पा परतलेच नाही. आधी जसे तीन-चार दिवसांनी किंवा आठवड्यांनी ते स्वत:हून परतत असत, तसे आले नाहीत म्हणून सर्वांचीच चिंता वाढली. मुंबईहून नातेवाईक गावी आले. आपापल्या वेळेनुसार सगळीजणं शोधाशोध करु लागले. या शोधाता दीड-दोन महिना उलटला.

दिवसभर पप्पांना कुठे कुठे शोधून आलेली आई रात्री चुलीपाशी भाकऱ्या शेकवताना हमसून-हमसून रडत असे. आणि आम्ही तिन्ही भावंडं तिच्या बाजूला बसून तिच्याकडे बघत रडायचो. आजी थोडी खमकी होती. ती आम्हाला सावरायची. आजी सारखी म्हणायची, “मी गावदेवाला नवस केलाय. माझा पोरगा आला, तर दहीहंडी बांधीन, पाच घरात भिका मागेन.”

या साऱ्यात तीन महिने गेले. अनेक नातेवाईकांनी तर आशाच सोडली होती. ते आईला तसं समजवण्याचाही प्रयत्न करायचे. पण आई त्यांचं काहीच मनावर घेत नव्हती. कुणी कितीही सांगितलं तरी ती उजाडलं की शोधायला बाहेर पडत असे.

पप्पा हरवल्याची रोहा पोलीस ठाण्यात रितसर कळवलंही होतं. त्यामुळे पोलिसांनी रायगडमधील अनेक पोलीस ठाण्यात याबाबत माहिती पोहोचवली. मात्र, सुरुवातील सुरुवातील पोलीस आईला उलट-सुलट प्रश्न विचारत, त्यामुळे आधीच खचलेली आई आणखी चिंतेत पडायची. त्यात सुरुवातीचे एक-दीड महिना शोधायला मदत करणारे अनेकजण नंतर नंतर यायचेही बंद झाले. त्यामुळे आई एकटीच शोधत फिरायची.

अशाचतच एकदा माणगाव जवळील गोरेगाव पोलीस ठाण्यातून गावातील एका टेलिफोनवर फोन आला. “आम्हाला एक डेडबॉडी मिळालीय. तुम्ही सांगितलेल्या व्यक्तीशी कपडे मिळते जुळते आहेत. नदीत उडी मारुन आत्महत्या केल्याचं प्रथमदर्शनी दिसतंय. तुम्ही येऊन पाहून जा.” हे भयानक होतं. थरकाप उडवणारं.

मला आठवतंय पोलिसांचा फोन संध्याकाळच्या सुमारास आला होता. मी शाळेतून घरी आलो. वऱ्हांड्यातील धकाड्यावर बसून जेवत होतो आणि गावातना कुणीसा बोलवायला आला. “काटकर बय, पोलिसांचा फोन आलाय.”, असं तो म्हणाला. नक्की कोण होता, ते आठवत नाही. बहुतेक आमच्या घरासमोरील दामूबाबा. आई वाड्यात होती. गाई-बैलांना पेंड घालत होती. मी आईला ओरडून सांगितलं, तेव्हा आई धावतच वऱ्हांड्यात आली आणि थेट फोनवाल्या घरात गेली. तिथून येताना आई प्रचंड घाबरलेली होती.

आई घरात आली आणि रडायला लागली. आम्ही तिन्ही भावंड, आजी आणि बाजूची तानी आक्का असे सर्वजण घरात तिच्यापाशी बसलो होतो. मला आणि माझ्या मोठ्या बहिणीला म्हणजे निलिमाला समज होती. लहान भाऊ म्हणजे अक्षयला तेवढं समजत नव्हतं. त्यामुळे आई रडतेय म्हणून तोही रडू लागला होता. मी, निलिमा, आजी आणि तानी आक्काने आईला समजावलं आणि विचारलं की काय बोलले पोलीस?

आई रडतच आम्हाला सांगू लागली, “पोलीस बोलत होते, गोरेगावला या. माणगावच्या इथे. पोलीस स्टेशनला या. एक बॉडी भेटलीय.. नदीत वाहून आलेली. तुमच्या माणसासारखेच कपडे आहेत. तेव्हा या आणि खात्री करुन जा.”

आता आमचाही थरकाप उडाला. हे सारं भयानक होतं. आता संध्याकाळ झालीय. आता कसा कुणी जाणार. बाहेर मुसळधार पाऊस. त्यात आता जायचं नाही, मग रात्र कशी काढायची? सकाळपर्यंत थांबायला आई तयार नव्हती. मग गावातल्या कुणीतरी पोलिसांना फोन करुन विचारलं की, सकाळी आलो, तर चालेल का? तर पोलीस म्हणाले, "सकाळीच या. बॉडी हॉस्पिटलला आहे. तेव्हा आता आलात, तरी काहीच होणार नाही."

सकाळी तीन-चार वाजताच आई निघाली. ती भल्या पहाटे गोरेगावला निघून गेली. नंतर आजीने आम्हाला शाळेत पाठवलं. जितकं आठवतंय मला, मी शाळेत प्रचंड रडलो होतो. आमच्या शाळेतील सर्व सरांनाही पप्पांबद्दल माहित होतं. त्यामुळे त्यांनीही समजून घेतलं. संध्याकाळी शाळेतून परतलो, तरी आई आली नव्हती. आम्ही संध्याकाळी साडेपाचच्या सुमारास शाळेतून घरी आलो होतो. घरी वातावरण प्रचंड शांत होतं. आजी चुलीजवळ काहीतरी करत बसली होती. अंगणातून येणारा-जाणारा हाका मारत विचारत होते, आली का रं आयस?

अखेर सात वाजण्याच्या सुमारास आई आली. आई एकटीच होती. कुणीच तिच्यासोबत नव्हतं. गेल्या तीन महिन्यांपासून पप्पांना शोधायला गेलेली आई एकटीच घरी आली की रडायला यायचं. पण आज ती एकटी आली याचं बरं वाटलं. वऱ्हांड्यात होतो मी. तिला पाहिलं. ती एकटी होती. म्हणजे ती बॉडी पप्पांची नव्हती तर. खूप बरं वाटलं.

आई घरी आली. आणि खूप रडायला लागली. पप्पा नसल्याची खात्री करुन ती आली होती. आई घरी आल्यानंतर गावातल्या लोकांनाही गर्दी केली. काय झालं वगैरे विचारायला. आईने सांगितलं सर्व. रात्री जेवल्यानंतर आईला विचारलं, एवढा वेळ का झाला? आई म्हणाली, “खूप वेळ पोलीस स्टेशनला बॉडीच आणली नव्हती त्यांनी. पोलीसही काहीच उत्तर देत नव्हते. विचारलं तर बोलायचे, तिथं बसा. बॉडी आली की सांगतो. हॉस्पिटलला आहे बॉडी. येईल की तुम्हाला बोलवू. मग बॉडी आली तेव्हाही माझ्यासारखेच खूप जण तिथे बॉडी बघून खात्री करायला आलेले. त्यांचाही कुणीतरी गेला असं बहुतेक. मग या गर्दीतून बॉडी पाहिली. पण ती बॉडी त्यांची नव्हती. तो दुसराच कुणीतरी व्हता.”

कदाचित, तेव्हा मी तेवढा विचार केला नसेल, पण आज ते तीन महिने आणि खासकरुन तो दिवस आठवला तरी थरकाप उडतो. “डेडबॉडी बघायला या” असा पोलिसांचा निरोप आल्यापासून ते बॉडी पप्पांची नाही, अशी खात्री पटेपर्यंत... यादरम्यानचा प्रत्येक क्षण कसा घालवला असेल? काय वाटलं असेल तिला? काय विचार तिच्या मनात आले असतील? तिच्या मनाची काय अवस्था झाली असेल? किंबहुना, गोरेगावला पोलीस स्टेशनमध्ये बसून डेडबॉडीची वाट पाहत आई कशी बसली असेल? आपला नवरा जिवंत आहे की नाही, ही खात्री करण्याएवढी भयानक वेळ तिच्यावर आली होती.

तेव्हा हे सारं विचार करण्याएवढा मोठा नव्हतो कदाचित. पण आज जेव्हा कधी हा विचार करतो, तेव्हा तेव्हा अक्षरश: थरकाप उडतो.

हे सारं घडल्यानंतर दीड-दोन आठवड्यांनी पप्पा स्वत:च घरी परतले होते. ते अलिबागला कुठेतरी राहिले होते. असेच फिरते. कुणाच्या घरी नाही. कपडे माखलेले. प्रकृती पूर्णपणे ढासळळेली. ते आले तेही संध्याकाळीच. मला आठवतंय, पप्पा आल्याची बातमी गावात वाऱ्यासारखी पसरली. मग आम्ही शाळेतून आलो आणि घरी गेलो, त्यावेळी पप्पा खुर्चीत बसले होते. त्यांना पाहून रडायला आलं. त्यांनी आम्हाला जवळ घेतलं. बाकी पूर्ण आठवत नाही. पण गेल्या तीन-साडेतीन महिन्यात घरात कुट्टा अंधार होता, आज त्यांच्या येण्याने घरात आनंद होता. पण ते बरे झाले नव्हते. त्यामुळे त्यानंतरही ते अनेकदा असे निघून गेले होते.

आयुष्यातली ही अत्यंत वेदनादायक घटना आठवण्याचं कारण म्हणजे परवा महाड दुर्घटनेतील नातेवाईकांचा बाईट. एक नातेवाईक बोलताना म्हणाला की, पोलीस नीट सांगतही नाहीत. खरंय हे. पोलीस कधीही नीट उत्तरं देत नाही.

मृतांच्या नातेवाईकांना आधार देऊन बोलणं गरजेचं असतं. मात्र, संवदेनाहीन असल्यासारखे पोलीस मृतांच्या नातेवाईकांशी वागतात. नातेवाईकांना समजावून सांगितलं जात नाही. त्यामुळे नातेवाईक घाबरण्याचीच शक्यता अधिक असते. या नातेवाईकांच्या मनावर काय परिणाम होत असले, याची कल्पनाच केलेली बरी.

इंग्रजी साहित्य आणि मी

मी मराठी वाचक. म्हणजे मराठी भाषेतील साहित्य आणि इतर भाषेतून मराठीत आलेले साहित्य, यापलिकडे फारसं वाचन होत नाही. याचं महत्त्वाचं कारण म्हणजे अर्थात भाषेचा अडसर. गेल्या दीड-दोन वर्षांपासून इतर भाषेतील साहित्य वाचन गंभीरपणे सुरु केलं आहे. पण ते इतर भाषेतून नव्हे, तर मराठी अनुवादित-भाषांतरित झालेलं साहित्य वाचतोय. प्रत्येक साहित्य त्या त्या भाषेतीलच, म्हणजेच मूळ साहित्य वाचावं, असं सारखं वाटतं आणि अनुवादन वाचल्यानंतरही ती खंत कायम राहते. कारण मूळ भाषेतील साहित्य वाचण्यात वेगळी मजा आहे.

उदाहरणादाखल सांगायचं तर, आपण हमीद दलवाई यांच्या इंधन कादंबरीचं उदाहरण घेऊ शकतो. मराठीतील मूळ इंधन आणि दिलीप चित्र यांनी इंग्रजीत ट्रान्सलेट केलेली ‘Fuel’, या दोन एकच कादंबरी असल्या, तरी वाचताना कुठेतरी भाषेमुळे फरक जाणवतोच. चित्रेंनी खूप छान ट्रान्सलेट केलीय. पण तरीही मराठीतील वाचण्यात जी मजा आहे, ती मजा इंग्रजी ट्रान्सलेशन वाचताना जाणवत नाही. असो.

कथा, कादंबरी किंवा अगदी कविता असो, यांमधून त्या त्या राज्यातील, देशातील सामाजिक, राजकीय आणि सांस्कृतिक परिस्थिती आपल्याला कळते किंवा त्याचा किमान कानोसा घेता येतो. मात्र, भाषेच्या अडसरीमुळे मराठी वगळता इतर भाषेतील साहित्य वाचताना मोठी अडचण निर्माण होते. माझी तर प्रचंड. कारण शिक्षण मराठीतून, अगदी अकरावी-बारावी ही कॉमर्सची दोन वर्षे वगळता पदवीपर्यंतच शिक्षण मराठीतूनच झालंय. त्यामुळे इंग्रजी फारसं नीट येत नाही. इंग्रजीवर कमांड नाही.

तरीही जवळपास वर्षभरापूर्वी ‘Building a New India’ हे डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम आणि वाय.एस. राजन यांचं पुस्तक वाचायला घेतलं. या दोघांची भाषा सोपी वाटली. काही निवडक शब्दांसाठी ऑक्स्फर्ड डिक्शनरीची मदत घ्यावी लागली. बाकी संपूर्ण पुस्तक समजलं. त्यामुळे इंग्रजी वाचनात रस वाटला. या पुस्तकातील ‘Can India Become a Developed Country?’ आणि ‘Manufacturing  for the Future’ ही दोन प्रकरणं तर संसदेत सर्व खासदारांना आणि प्रत्येक राज्यातील आमदारांनी सक्तीने वाचून काढायला सांगायला हवीत. इतकी मार्गदर्शक आणि विकासाची वाट दाखवणारं लेखन कलाम आणि राजन यांनी संयुक्तपणे या दोन प्रकरणांमध्ये केलं आहे. शिवाय, याच पुस्तकातील ‘Visionary Teachers and Scientist’ हे एक अत्यंत माहितीपूर्ण आणि प्रेरणादीय प्रकरण यात आहे. बाकीची प्रकरणंही उत्तमच आहे. इंग्रजीत वाचलेलं पहिलंच पुस्तक इतकं भारी होतं.

पण ज्यावेळी दुसरं पुस्तक हाती पडलं, त्यावेळी मात्र थोडा हिरमोड झाला. ‘Death of Moneylender’ हे Kota Neelima यांचा पुस्तक वाचता- इंग्रजीवर आपलं थोडंही प्रभुत्त्व नसल्याची तीव्र जाणीव झाली.जवळपास 225 पानांचं हे पुस्तक 80-90 पान वाचल्यानंतर वाचायचं सोडून दिलं. कंटाळा आला. काहीच समजेना. एखाद्या वाक्यातील किमान शब्द कळले, तरी वाक्याचा अर्थ लागतो. पण इथे तसंही काही नाही. क्रियापदांपलिकडे काहीच कळायचं नाही. मग पुस्तक सरळ बाजूला ठेवलं आणि त्यानंतर इंग्रजीच पुस्तक हाती घेतलं. ते म्हणझे- रजनी कोठारी यांचं ‘Political India’. मूळात आधीपासूनच राजकारणी आवड असल्याने मला राजकीय परिस्थिती माहिती होती. त्यात रजनी कोठारींबाबत प्रचंड ऐकलेलं-वाचलेलं. याआधी कुठल्याशा पुस्तकात रजनी कोठारींचा लोकशाहीबाबत लेख वाचला होता. तेव्हापासून या माणसाचं लेखन वाचण्याचं ठरवलं. मग अखेर ‘Political India’ हाती घेतलं. भारतीय राजकारणातील डावपेच, युत्या-महायुत्या, भारतीय राजकारणातील विचारधारा आणि त्यांची बलस्थानं, विविध राजकीय पक्षांचा आर्थिक सुधारणेकडे आणि आधुनिकतेकडे पाहण्यचा दृष्टीकोन, पक्षांची संस्थात्म रचना, बदलत्या आंतरराष्ट्रीय राजकारणात भारतीय राजकारणाचा प्रभाव इत्यादी अनेक मुद्द्यांवर सखोल लेखन कोठारींनी या पुस्तकात केलं आहे. ज्यांना भारतीय राजकारणाचा अभ्यास करायाच आहे, त्यांनी हे पुस्तक वाचण्याचं टाळणं म्हणजे घोडचूक ठरेल. इतकं महत्त्वाचं असं हे पुस्तक.

‘Death of Moneylender’ या पुस्तकामुळे मधल्या काळात इंग्रजी साहित्याबद्दल निराशा झाली, असली तरी ‘Building a New India’ आणि ‘Politics in India’ या दोन पुस्तकांनी इंग्रजी साहित्य वाचण्यास प्रवृत्त केलं. त्यानंतर ‘I am Malala : The Girl Who Stood Up for Education and Was Shot by the Taliban’ पुस्तकाने तर इंग्रजीतलं वाचन वाढयाला हवं, या मताला पोहोचवलं. मूळात इंग्रजी साहित्यिक रुची माझ्यात निर्माण झाली नव्हती. या पुस्तकांनी मला इंग्रजीची असणारी भिती घालवली. इंग्रजी साहित्यही मी वाचू शकतो, हा विश्वास मलालाचं पुस्तक वाचल्यानंतर निर्माण झाला. मूळात मलाला माला प्रचंड आवडते. त्यात आपल्या आवडणाऱ्या व्यक्तीचा प्रवास वाचणं, यापेक्षा आवडीचं काय असू शकतं? विशेष म्हणजे ‘I am Malala’ वाचताना मला काही निवडक शब्द आणि काही दहशतवाद आणि शिक्षणाशी संबंधित संकल्पना सोडल्यास कुठलीही अडचण आली नाही. इतकं सोप्या पद्धतीने लिहिलं गेलेलं हे पुस्तक आहे. वाचतानाही एका फ्लोमध्ये ते वाचून होतं, हे विशेष. पुण्यातील रानडे इन्स्टिट्यूटच्या समोरील फूटपाथवरुन खरेदी केलेलं हे 276 पानी पुस्तक, जवळपास एका आठवड्यात वाचून पूर्ण केलं.

परवा छोटंसं पण अत्यंत महत्त्वाचं असं स्वामी विवेकानंदांवरील ‘Life and Message of Swami Vivekand’ हे पुस्तक वाचून काढलं. भारी पुस्तक. या पुस्तकातील ‘Way to Reneration’ आणि ‘I Shall inspire Men Everwhere’ ही दोन प्रकरणं अत्यंत प्रेरणादायी आणि वाचनीय अशी आहेत. आठवी-नववीच्या पुढील मुलांनी वाचायला हवं. म्हणजे त्याआधीच्या इयत्तेतील मुलंही वाचू शकतात. तसं ‘केवळ प्रौढांसाठी’ असं वगैरे नाहीय. पण सातवी किंवा त्याआधीच्या मुलांना तितकं समजेल असं वाटत नाही. पण ट्राय करायला काही हरकत नाही.

आता माझ्याकडे दोन इंग्रजी पुस्तक रांगेत उभी आहेत. त्यांना वाचण्याचा मुहूर्तच सापडत नाहीय. मराठी पुस्तकं वाचून होत नाही, तर त्यांना कुठे हात लावू, असं झालंय. Meher Pestonji यांचं ‘Sadak Chhap’ आणि Sudhansu Mohanty यांचं ‘Babuspeak & Other Stories’ ही ती दोन पुस्तकं. बघूया, कधी वाचून होतायेत. असो.

तर दोन आठवड्यापूर्वी बोरिवलीच्या शब्द बुक गॅलरीतून विलास सारंग यांचा एक कथासंग्रह आणला होता. ‘चिरंतनाचा शोध’ नावाचा कथासंग्रह. तो वाचून काढला. आता तुम्ही म्हणाल, विलास सारंग आणि इंग्रजी वाचनाचा काय संबंध? तर संबंध आहे. या माणसाने इंग्रजीतही प्रचंड लेखन केलंय. शिवाय, ‘सर्जनशोध आणि लिहिता लेखक’ हे पुस्तक एकदा वाचा. या पुस्तकात पाश्चिमात्य जगातील लेखकांबद्दल अत्यंत विश्लेषणात्मक लिहून, त्यांना भारतीय साहित्याशी जोडलं आहे. तर ‘चिरंतनाचा शोध’ कथासंग्रहाचं वैशिष्ट्य म्हणजे, सारंगांच्या ‘The Women in Cages’ आणि ‘Barrel & Bombil : A Love Story’ या दोन्ही मूळ इंग्रजीत लिहिलेल्या कथांचं ट्रान्सलेशन या संग्रहात आहे. सारंगांच्या लेखनाची एक आगळी-वेगळी शैली आहे. मराठीक बऱ्यापैकी वाचन केलंय, त्यांनाच सारंगांचं लेखन समजू शकतं, असं मला कायम वाटतं. पण एखाद्या नवख्या वाचकालाही समजू शकतं, नाही असे नाही. प्रचंड शांततेत वाचण्यासारखं सारंगांचं लेखन आहे. प्रवासादरम्यान वगैरे वाचण्यासारखं नाही.

तर इंग्रजीतलं खूप लेखन वाचायचं आहे. इंग्रजीतून मराठीत आलेलं वाचतोच आहे. पण मूळ इंग्रजीतलं आणि फ्रेंच, रशियन, जर्मन अशा इतर भाषेतून इंग्रजीत आलेलं लेखनही वाचायचंय. इंग्रजीने ते एक सोपं केलंय, जगभरातील विविध भाषांमधील लेखन इंग्रजीत येतं, त्यामुळे सर्वच भाषा शिकण्याची आवश्यकता भासत नाही. पण शेवटी इंग्रजीत आल्यावर काही बदल होतोच. मूळ लेखन हे मूळच असतं. त्याची तुला अनुवादाशी होऊच शकत नाही.

इंग्रजीही पासपोर्ट भाषा झालीय. इतर साहित्यात फेरफटका मारायचा असल्यास इंग्रजी भाषा नावाच्या पासपोर्टची गरज भासते. त्यामुळे मीही इंग्रजी शिकण्याचा प्रयत्न करतोय. कारण इंग्रजीतील वैचारिक लेखन कळतं. मात्र, कथा-कादंबरी वाचताना अडचण येते. कारण वैचारिक लेखनात केवळ संकल्पना असतात, इतिहास-घडामोडींचं विश्लेषण असतं. मात्र, कथा, कादंबरी, कविता इत्यादींमध्ये भावना असते, जी त्या त्या भाषेवर प्रभुत्त्व असल्याखेरीज कळत नाही. त्यामुळे इंग्रजीवर प्रभुत्त्व मिळवणं मला अत्यंत गरजेचं वाटतं आणि इंग्रजी भाषा नामक पासपोर्टच्या मदतीने जगभरातील साहित्याची चौफेर सैर करायचीय.

उमाक्का गेली!

उमा आक्का गेली. व्हॉट्सअप ग्रुपवर उमा आक्काच्या निधनाचा मेसेज आला. RIP आणि रडण्याचे दोन सिम्बॉल, असा रिप्लाय ग्रुपवर दिला. गावाकडचं कुणी गेलं की, हल्ली असं मेसेजवरच कळतं. फोनकरुन सांगण्याची पद्धत आता इतिहासजमा झालीय. अशा बातम्या कळल्या की, RIP आणि रडण्याच्या सिम्बॉल टाकून जसं आधी चाललंय, तसंच पुढे सुरु होतं. कदाचित या शहरात येऊन संवेदनाच बोथट झाल्या असाव्यात. माहित नाही. पण आज उमा आक्काच्या निधनाची वार्ता कळली आणि तिच्या खूप आठवणी डोळ्यांसमोर सरकू लागल्या.

उमा आक्का तशी आमच्या नात्यातली नव्हती आणि आमच्या गावातीलही नाही. ज्या गावात शाळेत शिकायला जायचो, त्या गावातली उमा आक्का. आमच्या गावापासून जवळपास दोन-अडीच किलोमीट दूर. शाळेत असताना उमा आक्काची माया आम्हाला अनुभवता आली.

म्हसाडी नावाच्या गावात आम्ही शाळेत जायचो. गावाच्या वेशीवर शाळा. मात्र, दुपारच्या सुट्टीत या गावातील दुकानात काही ना काही खायला घेण्यासाठी जायचो. त्यावेळी आवर्जून उमा आक्काच्या घराकडून फेरफटका मारायचो. गावात शिरता पहिलंच घर उमाक्काचं. कोणत्याही परवानगीशिवाय घरात शिरण्याची आणि स्वत:च्या हाताने पाणी घेऊन पिण्याची, हात-पाय धुण्याची, भूक लागली असेल, तर थेट चुलीवरल्या भांड्यात काय आहे पाहण्याची परवानगी होती. उमाक्काने कधीच माझं-तुझं केलं नाही. मनाने मोठी असणारी माणसं खूप कमी असतात. त्यातलीच आमची उमाक्का. माणुसकीचं जिवंत उदाहरण म्हणजे उमाक्का.

आठ-नऊ वर्षापूर्वी उमाक्कावर मोठं संकट कोसळलं होतं. त्यांच्या गावातील भांडणामुळे उमाक्काला गाववाल्यांनी वाळीत टाकलं होतं. आधीच गावाच्या एका कोपऱ्यात घर, त्यात वाळीत. गावातील एकही माणूस तिच्याशी बोलायचा नाही. दुपारी जेवणाच्या सुट्टीत जेव्हा तिच्या घरी पाणी पिण्यासाठी जायचो, त्यावेळी चुलीपाशी बसून एकटीच रडत बसलेली उमाक्का आजही मला आठवतेय. “काय गं उमाक्के, रडायला काय झालं? मेला की काय तुझा कोण?” असं म्हटल्यावर लुगड्याच्या फाटक्या आणि मळकटलेल्या पदराने डोळे पुसत म्हणायची, “नाय रं बाबा, कोण नाय मेलं. घे पाणी घे” असं बोलून ती वेळ मारुन न्यायची. पण तिचं दु:ख आम्हा मुलांना माहित होतं. आम्ही तिला अनेकदा समजवायचो, "अगं बोलतील गाववाले. किती दिवस वाळीत टाकणारेत?" पण आमच्या समजवण्याचा फारसा फरक पडत नव्हता.

मध्यंतरी खूप काळ गेला. उमाक्का आणि तिचं कुटुंब वाळीत टाकण्याला जवळपास सहा-सात महिने झाले होते. सहा-सात महिन्यात गावातील एक चिटपाखरूही उमाक्काच्या कुटुंबींयांशी बोलला नाही. आणि यातच एक भलंमोठं संकट उमाक्का आणि तिच्या कुटुंबावर कोसळलं. ते म्हणजे उमाक्काच्या नवऱ्याचं निधन. उमाक्काचा नवरा म्हमजे जानू अण्णा. त्याच्या मरणाची घटनाही अंगाचा थरकाप उडवणारी आहे.

त्याचं झालं असं की, गावातील काही लोकांशी उमाक्काचं पटलं नाही. तिने ते ताणून धरलं, असं बोलतात. मग गावकी बसवून उमाक्काच्या कुटुंबाला वाळीत टाकलं गेलं. वाळीत टाकल्यानतंरही उमाक्काविरोधातील राग गावातील काही जणांच्या मनात कायम होता. वाळीत टाकल्यानंतर सहा-महिन्यांनी उमाक्काचा नवरा जानू अण्णा अचानक गायब झाला. सगळीकडे शोधाशोध सुरु झाली. उमाक्काचे मुंबईत असणारे दोन्ही पोरं गावी आले. रानावनात जानू अण्णाला शोधू लागले. गावातले कुणीच मदतीला आले नाहीत. उमाक्काला तशी अपेक्षाही नव्हती. कारण गावातील लोक साधं बोलत नाही, तिथे नवऱ्याला शोधायला का येतील? उमाक्का, तिची दोन पोरं आणि इतर गावातील तिचे काही नातेवाईक मिळून जानू अण्णांना शोधायला लागले.

पोलीस केस करण्यात आली. पोलीसही शोधाशोध करु लागले. अखेर एके दिवस शोधाशोध सुरु असताना, जवळील कातकरी पाड्यापासून काही अंतरावर जानू अण्णाचा मृतदेह सापडला. उंबराच्या बुंध्यात दोन पाय आणि जवळच्या करवंदीच्या जाळ्यात बाकीचं शरीर, अशा अवस्थेत जानू अण्णाचा मृतदेह सापडला. गावातील काहींनी जानू अण्णाला मारले होते. पुढे पोलिसांनी त्यांना अटकही केली. मात्र, अगदी काल कालपर्यंत उमाक्काला तो धक्का पचवता आला नाही. आपल्या नवऱ्याला असा निर्घृणपणे मारणाऱ्यांना उठता बसता उमाक्का शिव्या देत असे. खूप रडत असे. तिचं रडणं पाहून कधी आपले डोळे पाणावले हेही कळत नसतं. तिचं दु:ख, तिच्या वेदना काय असतील, याचा साधा विचारही करवत नाही.

अशा एकंदरीत भयानक-भयंकर परिस्थितीतून गेली कित्येक वर्षे उमाक्का जात होती. नवऱ्याच्या अशा जाण्याने तिला मोठा धक्का बसला होता. ती मानसिक-शारीरिकरित्या पार खचली होती. मरणाकडेच तिचीही वाटचाल सुरु होती. “या जगण्याला काय आर्थ हाय काय”, असं बोलत कित्येकदा रडताना पाहिलंय. तिचं रडणं आठवलं, तरी अंगावार शहारा येतो आणि डोळ्यात अश्रू दाटतात.

आज सकाळी उमाक्काच्या मृत्यूची वार्ता कळली आणि तिच्या आठवणी पुन्हा डोळ्यासमोरुन सरकू लागल्या. या अफाट वेदनेतून उमाक्काची सुटका झाली. ती काही वयस्कर नव्हती. साठीत असावी. पण नवऱ्याच्या टेन्शनने ती सत्तरी पार केलेली वाटायची.

नात्यात-गोत्यात नसतानाही जीव लावणारी माणसं आपल्यातून निघून गेली की, प्रचंड दु:ख होतं. उमाक्का अशातलीच एक.

लव्ह यू उमाक्का. तू कायम लक्षात राहशील.

नगरची निर्भया आणि जातीचा चष्मा

निर्भया कोण?

अहमदनगर जिल्ह्यातील कर्जत तालुक्यातील कोपर्डीत माणूस म्हणवून घ्यावयास लाज वाटावी इतका भयानक बलात्कार एका अल्पवयीन मुलीवर करण्यात आला. बलात्कारानंतर नराधमांनी मुलीची निर्घृणपणे हत्या केली. 25 जून 2001 रोजी जन्मलेली निर्भया अवघ्या 15 वर्षांची होती. कर्जतमधील नूतन माध्यमिक महाविद्यालयात नववीच्या वर्गात निर्भया शिकत होती.

घटना काय आहे?

13 जुलै 2016. नेहमीसारखाच दिवस. निर्भया कुळधरणहून म्हणजे आपल्या शाळेतून घरी आली. घरी आल्यावर तिच्या आईने तिला आजोबांच्या घरातून मसाला आणायला सांगितले. 15 वर्षीय निर्भया सायकलने आजोबांच्या घरी गेली. मसाला घेऊन निर्भया आजोबांच्या घरातून निघाली. त्याचवेळी नराधम आजोबांच्या घरापाशी दबा धरुन बसले होते. निर्भया घरी परतत असताना नराधमांनी तिला अर्ध्या रस्त्यात गाठले आणि रस्त्याशेजारी माळरानावर नेऊन तिच्यावर पाशवी बलात्कार केला. इतका की माणूस म्हणून घेण्याचीही लाज वाटावी.

नराधमांनी ‘असा’ केला अत्याचार

नराधमांनी अत्याचार कसा केला, हे मुद्दाम इथे देतोय. याचं कारण तुम्हालाही कळेलं की, माणूस किती निच आणि विकृत दर्जाचा असू शकतो. नराधमांचं कृत्य वाचल्यावर तळपायाची आग मस्तकात जाते. दिसताक्षणी नराधमांवर गोळ्या झाडल्या पाहिजेत, असं वाटतं. इतकं भयानक कृत्य त्या नराधमांनी केलं आहे.

निर्भयावर सामूहिक बलात्कार करताना नराधमांनी तिच्या तोंडात बोळा भरला. तिचे दोन्ही हात-पाय बांधले. तिची मान पिरगळून उलटी केली. छातीसह संपूर्ण अंगावर चावे घेतले. डोक्याचे केस उपटले. अत्याचारानंतर नराधमांनी निर्भयाच्या गुप्तांगात लाकडाने माती भरली. त्यानंतर मृत निर्भयाचं प्रेत रस्त्याच्या पलिकडे फेकून दिलं.

त्यानंतर निर्भया घरी परतली नसल्याने तिची शोधाशोध सुरु झाली. रस्त्याच्या बाजूला लिंबाच्या झाडाखाली निर्भयाच्या काकांना निर्भया मृतावस्थेत पडलेली दिसली. त्यानंतर घटना उघडकीस आली.

घटनेचा सारा तपशील सांगण्यामागचं कारण काय?

या घटेचा सारा तपशील सांगण्याचं कारण तुम्हाला खरंतर समजलंच असेल. अंगात राग संचारलाय ना? तळपायाची आग होतेय ना? होणारच... कारण इतके पाशवी अत्याचार जनावरंही करत नसतील. नराधमांचं हे कृत्य सांगण्याचं हेच मुख्य कारण.

आवाज कुणी उठवला? समाजमाध्यमांनी की प्रसारमाध्यमांनी?

मी स्वत: समाजमाध्यमांवर बऱ्यापैकी सक्रीय असतो. शिवाय, माध्यमांमध्येही काम करतो. त्यामुळे या घटनेबाबत एक निश्चितपणे सांगू शकतो की, समाजमाध्यमं नसती, तर कदाचित नगरच्या निर्भयाचं हे प्रकरण समोर आलंच नसतं किंवा समोर येण्यास आणखी उशीर झाला असता. समाजमाध्यमांवरुन, मग ते फेसबुक असेल किंवा व्हॉट्सअप असेल, यांवरुन आवाज उठू लागला. त्यानंतरच प्रसारमाध्यमांनी प्रकरण लावून धरलं. आता यात प्रसारमाध्यमांची मी चूक काढणार नाही. कारण घटना कळल्याशिवाय, त्यावर बातमी कशी करणार? मात्र, पुन्हा हाच प्रश्न उपस्थित राहतो की, बारीक-सारीक गोष्टी सर्वात आधी कळणाऱ्या प्रसारमाध्यमांनी पाशवी अत्याचाराची नगरसारख्या मध्यवर्ती जिल्ह्यातील बातमी कळू नये? पण जेव्हा बातमी समोर आली, तेव्हा नक्कीच त्यावर प्रसारमाध्यमांनी आवाज उठवला. हेही डोळेझाक करुन चालणार नाही.

मात्र समाजमाध्यमांनी या प्रकरणाचा आवाज बुलंद करण्यासाठी मोठी भूमिका बजावली, हे नक्की. #नगरचीनिर्भया किंवा #कोपर्डी असे हॅशटॅग वापरुन फेसबुक, व्हॉट्सअप, ट्विटरवरुन आवाज उठू लागल्यानंतर प्रसारमाध्यमं आणि राजकीय नेत्यांनी गंभीरतेने या प्रकरणाकडे पाहावयास सुरुवात केली, हे सत्य आहे. त्यामुळे या प्रकरणात समाजमाध्यमांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे.

जातीय रंग दिला गेला आणि तो योग्य आहे का?

मी कदाचित वादग्रस्त किंवा मला ओळखणाऱ्यांना न पटण्यासारखं बोलत असेन, पण हे खरंय की, का जातीय रंग देऊ नये? निर्भया मराठा समाजातील असून, नराधम दलित आहेत. मग जातीय रंग का देऊ नये, असा प्रश्न उपस्थित होतो. याचं कारण, ज्यावेळी एखाद्या दलित माता-भगिनीवर अत्याचार होतो, त्यावेळी नराधम मराठा असेल, तर सरसकट मराठा समाजाला दोषी ठरवून मोकळे होतात. कारण तेव्हा एका दलित महिलेवर अत्याचार झालेला असतो, मग मराठा मुलीवर अत्याचार झाल्यावर, तो माणूस म्हणून बघण्याची जबरदस्ती का? आणि तुम्हाला जर खरंच असं वाटत असेल की, अशा विकृत घटनांकडे जातीच्या चष्म्यातून पाहू नये, तर हा नियम सर्वच घटनांना लावला गेला पाहिजे.

खर्डा घडतो, त्यावेली दलित मुलावर अत्याचार, असं म्हणायचं आणि कोपर्डीवेळी नराधमांना जात नसते, असं म्हणायचं, हा निव्वल सोईस्करवाद आहे. दुटप्पीपणा आहे. नराधमांना जात नसते, हे मलाही पटतं. पण मग ते सर्वच ठिकाणी लागू व्हायला हवं. आपापल्या सोईनुसार लावलेलं, कसं कुणी खपवून घेईल?

समाजमाध्यमांवरील मराठा तरुणं इतकी संतप्त का?

ज्यावेळी खर्डा-जवखेडा घडलं, त्यावेळी दलितावर अत्याचार असे म्हणत सरसकट मराठा समाजाला दोषी धरलं गेलं. शिवाय, मी फेसबुकवरही अनेक पोस्ट, कमेंट्स, फोटो असे पाहिलेत की, ज्यामध्ये लिहिलं गेलेलं की, मराठा समाज असाच अन्याय करणारा आहे. मात्र, त्यावेळी कित्येक दलितेतर लोक खर्डा-जवखेडा घटनांवर आवाज उठवत होते. तरीही सरसकट सर्वच मराठा समाजाला दोषी ठरवलं जात होते. अर्थात याला अपवाद होते. मात्र, अपवाद नगण्य होते. त्यामुळे आता समाजमाध्यमांवरील मराठा तरुण संतप्त झाल्याचे मला दिसतात. काही प्रमाणात ते योग्यही वाटतं. कारण सिलेक्टिव्हपणे वागायला नको. जातीच्या चष्म्यातून बघायचं असेल, तर सर्वच घटनांकडे जातीच्या चष्म्यातून बघा, अन्यथा कुठल्याच नको. मात्र, तसे होताना दिसत नाही.

जाती-पातीच्या चष्म्याबाबत मला काय वाटतं?

खरंतर जातीच्या चष्म्यातून पाहणं चूक ठरेल, असं म्हणणं मुर्खपणाचंच आहे. कारण जातीच्या द्वेषातूनही अनेक हत्याकांडं किंवा अशा घटना घडतात. पण सर्वच घटना अशा नसतात. काही वैयक्तिक वादातूनही असतात. मग अशावेळी आपण जातीच्या नावाखाली एखाद्या समाजाला दोषी ठरवतो. मराठा समाजाला अशाच प्रकारे बदनाम केले गेले, असे मी मुद्दाम म्हणतो. कारण जर मराठा अन्याय करणारेच आहेत, तर मग पानसरे, बी. जी. कोळसे-पाटील किंवा अन्य मराठा समाजिक कार्यकर्त्यांबद्दलही असा आरोप करणाऱ्यांनी आपलं तोंड उघडावं. सिलेक्टिव्ह बोलू नये आणि वागू नये. त्यामुळे एका क्षणी आपल्या साऱ्यांनाच हे ठरवावं लागेल की, जातीच्या पलिकडे जाऊन प्रत्येक घटनकडे पाहायचं की जातीच्या चष्म्यातूनच. अन्यथा, घटनेनुसार जात काढायची की नाही ते ठरत जाईल आणि त्याने जाती द्वेष वाढतच जाईल, हे आपण लक्षात घेतले पाहिजे.

सरतेशेवटी....

नगरच्या निर्भयावर पाशवी अत्याचार करणाऱ्यांवर आज ना उद्या कठोर कारवाई होईलच. तपास सुरु आहे. त्यांना फासावर लटकवावं, अशा प्रकारचा तपास झाला पाहिजे. त्यासाठी समाज म्हणून आपण सारे पाठपुरावा केलाच पाहिजे.

कुठल्याही घटनेकडे जातीच्या चष्म्यातून न पाहता, त्या त्या ठिकाणची ती घटना आहे, असं पाहिलं पाहिजे. नाहीतर खर्डातील दलित हत्याकांड आणि कोपर्डीत नुसतं हत्याकांड, हे दुटप्पी आहे. त्यामुळे जातीचे लेबल लावायचे नसतील, तर सर्वच ठिकाणी नको. एखाद्या घटनेला लावायचे आणि एखाद्या घटनेला नाही, हे चूक आहे.

टीप :मी काही विश्लेषक वगैरे नाही. किंवा कुणी मोठा पत्रकारही नाही. मिळालेल्या माहितीनुसार आणि समाजमाध्यमांवरील पोस्ट-कमेंट वाचून, प्रसारमाध्यमांतील बातम्या पाहून, याच समाजाचा एक प्रतिनिधी म्हणून मला जे वाटलं, ते लिहिलं. काही आक्षेप असतील, तर namdev.anjana@gmail.comया ईमेलवर कळवा. मी माझी भूमिका रिप्लाय करेन.

संतपरंपरा आणि मी

चौथीत असताना स्वत:हून आणि पाचवीत असताना माझ्या हट्टापायी, असे दोनदा आजोबांनी मला पंढरपूरला नेले होते. अर्थात विठू-रखुमाईच्या दर्शनाला. जवळपास दीड दिवस रांगेत उभं राहून विठूरायाचं दर्शन घेतलं होतं. तेही तिथल्या पूजाऱ्यांनी पायाला स्पर्शही करु दिला नव्हता. स्पर्शाला हात पुढे करणार, तोच धक्का देत बाजूला सारत होते.

चंद्रभागेच्या तिरी सकाळी अंघोळीनंतर चार आणे देऊन कपाळी टिळा लावून दिवसभर विठूनामाच्या गजरात सामील व्हायचो. अशाप्रकारे लहानपणापासूनच संतपरंपरा मनात रुजलीय.

आजोबा वारकरी सांप्रदयातील होते. तुळशीमाळ वगैरे घातली नव्हती. पण विठ्ठलाचे परमभक्त. त्यांनी त्यांच्या आयुष्यात अनेक वाऱ्या केल्या. पायीही. तेच नाही, आमच्या गावाकडे वारकरी सांप्रदय प्रचंड मोठा आहे. राम सांप्रदाय आत्ता आता नानासाहेब धर्माधिकाऱ्यांमुळे पसरत चाललाय. असो.

तर आजोबांचं विठ्ठल आणि संतपरंपरेवरील प्रेमापोटीच माझं नाव ज्ञानेश्वर. पुढे शाळेत प्रवेश घेताना कुणीतरी ज्ञानदेव सांगितलं आणि गुरुजींना कमी ऐकू आलं बहुतेक, तर त्यांनी लिहिताना नामदेव लिहिलं. मग ज्ञानेश्वरचं ज्ञानदेव आणि ज्ञानदेवाचा नामदेव झालं. आताही गावात ज्ञानदेव म्हणूनच ओळखतात. पण कागदोपत्री नामदेवच. असो. ज्ञानदेव काय किंवा नामदेव काय, दोघेही संतच.

आता नामदेव नाव म्हणून मी काही संत नाही. किंवा कुणी मोठा ठरत नाही. तसं मला वाटतही नाही. संतपरंपरेची कायम ओढ वाटण्याचं कारण आहे या नावात आणि घरातील वातावरणात. सहावीत की सातवीत असताना तुळशीमाळ घालण्यासाठी खूप रडलो होतो. पंचक्रोशीतील प्रसिद्ध किर्तनकार सोनू कदम यांच्याकडे गेलो होतो आणि तुळशीमाळ घालण्यासाठी खूप आरडाओऱड केलेली. "महिनाभर वशान सोड (म्हणजे नॉनव्हेज). महिनाभर साजूक खाऊन राहिलास, तर तुला माळ घालेन", असं सांगून सोनू अण्णांनी मला समजावलं होतं. पण मला काही पुढे जमलं नाही आणि मी माळ काही घातली नाही. पण पंचक्रोशीतील भजनांच्या कार्यक्रमांना आवर्जून उपस्थिती लावत असे. माळ घातली नसली, तरी संतपरंपरेबद्दल प्रचंड आदर आहे.

देवपूजेला विरोध आहेच. पंढरपुरात जाऊन विठोबाचं दर्शन घेण्यात अर्थ वाटत नाही. त्यापेक्षा माणसात विठोबा शोधणं, महत्त्वाचं वाटतं. सर्व संत माणूस होते. माणूस होण्याचीच शिकवण देतात. तुकारामाने तर भोंदूगिरी, चमत्कार इत्यादींना आपल्या अभंगातून पार झोडपून काढलं. नामदेवाने तर सनातन्यांचा बळी ठरलेल्या चोखोबाची समाधी विठ्ठलाच्या दारासमोर बांधून समानतेचा झेंडा रोवला. त्याची शिक्षा त्याला पुढे सनातन्यांनी दिली. अशी शिक्षा आपल्याला मिळणार, याची जाणीव देश फिरलेल्या नामदेवाला नसेल, असं म्हणणं मुर्खपणाचं ठरेल. पण ती डेअरिंग नामदेवाने केली. असे सर्वच संत मला जवळचे वाटतात.

एकादशीला उपवास, पूजा वगैरे हे सर्व वारकरी सांप्रदयातील समानतेच्या परंपरेला छेद देणारे आहे.

संतपरंपरा मला मानवताच शिकवते...
एकनाथाच्या ओवीतून...
तुक्याच्या अभंगातून...
नामाच्या दोह्यातून...
गोरा कुंभाराच्या जीवनगाण्यांतून...
जनाईच्या कवितेतून...
सावता माळ्याच्या अभंगातून...

आषाढीनिमित्त थोडं लिहायचं म्हणून हे लिहिलंय. सर्वच फाफटपसारा. पण जे मनात आलं ते लिहिलं. सरतेशेवटी पुन्हा तेच की, उपास-तपास किंवा पूजा-अर्चा करुन काही होणार नाही. संतांचे विचार आत्मसात करुन प्रत्यक्षात आणल्यास अर्थ आहे.