द मॅन फ्रॉम बलिया

भारतात पंतप्रधानपदावर विराजमान झालेली व्यक्ती साधारणत: आधी कुठल्या ना कुठल्या मंत्रिपदावर विराजमान होऊन आलेली असते. आजही आणि आधीही, अप्रत्यक्षपणे हा प्रघात राहिलाच आहे. किंवा वरच्या पदाच्या त्या पायऱ्याच म्हणूया. (राजीव गांधी अपवाद. पण ते पंतप्रधान होण्याला वेगळी कारणं होती)

पण चंद्रशेखर हे असे नेते होऊन गेले, जे खासदार राहिले आणि थेट देशाचे पंतप्रधान... अधेमधे ना कुठलं मुख्यमंत्रिपद, ना कुठलं केंद्रीय मंत्रिपद. त्या पदावरून उतरल्यावरही पुढे ते कधीच कुठल्या मंत्रिपदावर गेले नाहीत. जणूकाही सरकारमधील 'पंतप्रधानपद' या एकाच पदासाठी ते बनले होते.

'द मॅन फ्रॉम बलिया' म्हणून देश ज्यांना ओळखतो त्या चंद्रशेखर यांची 'जीवन जैसा जिया' आत्मकथा वाचली. त्याआधी चंद्रशेखर यांच्याबद्दल फारच जुजबी माहिती होती. मात्र, राजकमलनं प्रकाशित केलेली ही त्यांची आत्मकथा त्यांच्या अनेक चढ-उतारांची विस्तृत माहिती देणारी आहे. तीही स्वत: चंद्रशेखर यांच्या शब्दात.

राजनितीने देश के एक साहित्यिक को छिन लिया... असं चंद्रशेखर यांच्याबद्दल हिंदी साहित्य वर्तुळात म्हटलं जाई. हिंदी भाषेवर त्यांचं कमालीचं प्रभुत्व होतं. त्यांच्या आत्मकथेतील भाषा शैलीतून ते लक्षातही येतं.

उत्तर प्रदेशातील बलिया जिल्ह्यातील इब्राहिमपट्टीचा राहणारा हा समाजवादी आंदोलनातील धडाडीचा कार्यकर्ता पुढे काँग्रेसमध्ये गेला आणि तिथूनही पुढे बाहेर पडला. या माणसाचं संपूर्ण आयुष्य विस्मयचकित करणारं राहिलंय.

कर नाही त्याला डर कसली, या उक्तीनं जगलेला हा माणूस. एक प्रसंग यात आहे. राम मनोहर लोहियांसारख्या पहाडी व्यक्तीला आपल्या गावात बोलावून, 'आप खाना खा के निकल जाइए' असं बेधडकपणे बोलणारा हा माणूस काय निडरवृत्तीचा असेल, याची कल्पना केलेली बरी.

त्याचं झालं असं की, गावाजवळील वार्षिक कार्यक्रमात आचार्य नरेंद्र देव यांना बोलावण्याचं ठरलं होतं. पण त्यांना ते शक्य नव्हतं म्हणजे आचार्यंनी राम मनोहर लोहियांना जाण्यास सांगितलं. लोहियांना कोलकत्त्यात काही काम होतं, म्हणून ते जाण्यास उत्सुक नव्हते. पण आचार्यंची विनंती टाळणं शक्य नव्हतं. पण कोलकात्याला जाण्यासाठी बलियातून सर्व नियोजन करावं, अशी अट घालून ते बलियात आले. पण येईपर्यंत ते कुरकूर करत राहिले. परत जाण्याचं कुठलंच नियोजन केली नसल्याची तक्रार-कम-आरोप लोहियांनी चंद्रशेखर यांच्यावर केला आणि चंद्रशेखर भडकले.

लोहिया त्यावेळी प्रचंड लोकप्रिय होते. मात्र, आपल्या प्रामाणिक हेतूंवर संशय घेणाऱ्या लोहियांना चंद्रशेखर म्हणाले, 'हमारे कार्यक्रम में आपकी जरूरत नहीं, आप खाना खा के निकल सकते हो' पुढे लोहियांना आपली चूक कळली आणि त्यांनी कार्यक्रम करून जाण्याचा निर्णय घेतला.

चंद्रशेखर यांच्याबद्दलचा हा एकच प्रसंग नाही. देशात ज्यावेळी इंदिरा गांधी यांची प्रतिमा 'आयर्न लेडी' म्हणून प्रस्थापित झाली होती, ज्यावेळी अनेक बडे नेते इंदिरा गांधींसमोर बोलायला बिथरत असत, त्यावेळी चंद्रशेखर हे इंदिरा गांधी यांच्यासमोर परखडपणे बोलण्याचं धाडस बाळगून होते. असाच प्रसंग ते मोरारजी देसाईंबाबत घडलेला सांगतात.

मोरारजी देसाईंशी काहीशा कारणावरून भांडण झालं. लोकसभेतच दोघांमध्ये शाब्दिक बाचाबाची झाली. चंद्रशेखर त्यावेळी काँग्रेसमध्येच होते. इंदिरा गांधींनी चंद्रशेखर यांना वैयक्तिकरित्या गाठत सांगितलं, "मोरारजी भाई बडे है. मैं नहीं चाहती आप पार्टी से बाहर हो. आप माफी माँग लिजिए." क्षणाचा विलंब न करता, चंद्रशेखर इंदिरा गांधी यांना म्हणाले, "मैं कोई हिंदू रमणी नहीं हूँ, जो मरते वक्त तक पती का साथ निभाए. स्वाभिमान के साथ जिता हूँ" हे सांग त्यांनी पक्षालाही राम राम ठोकण्याचा गर्भित इशारा दिला. असे होते चंद्रशेखर.

चंद्रशेखर यांच्या समाजवादी ते काँग्रेस या प्रवासावर अनेकांनी आक्षेप घेतला. त्यावेळीही आणि आताही घेतला जातो. पण समाजवादी असो किंवा कुठे, जिथे चंद्रशेखर गेले, तिथे त्यांनी समाजवाद रुजवण्याचा प्रयत्न केला. राजकारणाचे डावपेच खेळले, पण समाजावादाच्या मुलभूत विचारांशी ते ठाम राहिले.

एकदा स्वत: इंदिरा गांधींनी विचारलं, आप काँग्रेस को समाजवादी मानते हैं क्या? त्यावर चंद्रशेखर म्हणाले, "थोडा मानता हूँ, थोडा मनवाना चाहता हूँ" इंदिरा गांधींना हे काही कळलं नाही. इंदिरा गांधींनी आणखी विचारल्यावर चंद्रशेखर म्हणाले, "अगर काँग्रेस को समाजवाद के तरफ नहीं ले सका, तो काँग्रेस को ही तोड दुँगा" --- इतके स्पष्ट होते चंद्रशेखर.

आणीबाणीनंतर स्थापन झालेल्या सरकारमध्ये त्यांना पंतप्रधानपद मिळेल अशी आशा होती. पण त्यावेळी मोरारजी देसाई पंतप्रधान झाले. ते न मिळाल्याने चंद्रशेखर नाराज असल्याच्या बातम्या सुद्धा त्यावेळी आल्या. मोराराजींच्या मंत्रिमंडळात त्यांच्या कुठलेच मंत्रिपद न घेण्याच्या निर्णयानं त्या बातम्यांना आणखीच खतपाणी घातलं.

पुढे नोव्हेंबर 1990 ते जून 1991 दरम्यान भारताचे पंतप्रधान झाले. सातच महिने त्यांना कार्यकाळ मिळाला. राजीव गांधींच्या पाठिंब्यावर हे सरकार होतं. खूप टीका झाली या सरकारवर. अर्थसंकल्पही मांडता आला नाही, इतकं अस्थिर सरकार होतं हे. पण ज्यावेळी राजीव गांधी पाठिंबा काढतायेत, अशी कुणकुण लागली, पाठिंबा काढण्याआधीच चंद्रशेखर यांनी राजीनामा दिला.

पुढेही ते संसदेत खासदार म्हणून जात राहिले. पण कुठल्याच मंत्रिपदाला पुन्हा स्पर्श केला नाही. आपला जन्म केवळ पंतप्रधानपदासाठीच झालाय, हेच कदाचित ते सांगू पाहत होते की काय, असं वाटून जातं.

जवळपास चार-पाच दशकं राजकारणात राहूनही ते आर्थिकदृष्ट्या कफल्लकच राहिले. एक दिवस त्यांच्या पत्नीनं विचारलं, "आप ने बच्चों के लिए कुछ भी किया नहीं." चंद्रशेखर सांगतात, पत्नीचं ते वाक्य ऐकून मन भरून आलं, काहीच उत्तर देऊ शकलो नाही.

नवी दिल्ली ते कन्याकुमारी असा चार हजारहून अधिक किलोमीटरचा प्रवास करून भारत समजून घेणारा, पक्षाचा कार्यकर्ता ते अध्यक्ष होऊनही कुठल्याच मंत्रिपदावर न गेलेला, थेट पंतप्रधानपदावर पोहोचलेला आणि कुणीही पाठिंबा काढण्याआधी देशाच्या सर्वोच्च पदाचा राजीनामा दिलेला, उत्तरप्रदेशातील छोट्याशा गावातून आलेला शेतकऱ्याचा पोरगा, राजकारणातल्या भल्याभल्यांना तोंडावर सुनावणारा....हा नेता समजून घेण्यासाठी 'जीवन जैसा जिया' वाचायलाच हवं. वाचताना तुमचा ताबा घेतो हा माणूस - इतकं सुंदर लेखन आहे.

सुभाष

काॅलेज सोडून नियमित जाॅब पकडावा, असा विचार डोक्यात होता. फर्स्ट ईयर डिस्टिंक्शनमध्ये पास झालेलो. पण सेकंड ईयरला अॅडमिशन घेण्यासाठी १५ हजार रुपये नव्हते. सगळी धावाधाव संपल्यानंतर अखेर सुभाषला याबाबत सांगितलं. त्याने तातडीने १० हजार रुपये रोख हातात ठेवले आणि म्हणाला, आरामात परत कर. पण शिक्षण सोडू नकोस.

सुभाषसारखे आजच्या जगात सहसा भेटत नाहीत. निस्वार्थी आणि मुक्तहस्ताने मदत करणारे. सुभाष वेगळा आहे. अफाट संवेदनशील माणूस.

खरंतर वरील प्रसंग हा माझ्याबाबतीत घडला म्हणून सांगितला. आणि हा फक्त एक झाला. असे असंख्य प्रसंग सुभाषच्या खात्यात जमा आहेत. सुभाषने माणसं कमावलीयेत. तो खरा श्रीमंत आहे.

सुभाषच्या या जाणीवेमागे असंख्य खाचखळग्यांचा इतिहास आहे. मुळात चढ-उतार पार केल्याशिवाय अथांग समुद्राचा अनुभव गंगा-यमुनेसारख्या महानद्यांनाही चुकला नाही. तिथं आपली काय बात? तसंच काहीसं सुभाषचं आयुष्य भन्नाट वळणांचं, अतिव दु:खाचं आणि अफाट इनस्पिरेशनल आहे.

माझी आणि त्याची भेट झाली मुंबईतील विलेपार्ल्यात. संत जनाबाई रोडवरील जाधवांच्या पेपर स्टाॅलवर. पेपरलाईन टाकून चहा पित बसलो असताना, सुभाष पेपर टाकत तिथे आला. त्याला पेपरलाईनसाठी पोरगा हवा होता.

त्याचवेळी मी जिथे पेपर टाकायचो, त्याने दोन-एक महिन्याचा पगार दिला नव्हता. जाधवांनी सूचवलं, याच्याकडे काम करणार का? तातडीने हो म्हणालो. सुभाषचं नाव पार्ल्यातल्या पेपरवाल्यांमध्ये आदरानं घेतलं जाई. त्यामुळे तशी ओळख होतीच. बस्स आमच्या ओळखीचा आणि पुढच्या काळात मैत्रीचा प्रवास इथून सुरु झाला. सुभाष अत्यंत जवळच्या व्यक्तींपैकी एक झाला.

सुभाषशी ओळख असणं अभिमानाची बाब वाटावी, इतका सच्चा माणूस. एकास दोन नाही. अगदी आत एक-बाहेर एक. स्पष्ट आणि सरळ. मात्र साधा. याच साधेपणामुळे अनेकांनी त्याला फसवलंही. पण तो तरीही आपला मदत करण्याची सवय सोडली नाही. सुभाषकडे काम करता करता कित्येकांना मदत करताना आणि कित्येकांनी हजारो रुपयांना सुभाषला फसवल्याचं ऐकलंय. 'जाऊदे, कुठे नेणाराय पैसा.' असं बोलून त्याचा प्रवास सुरुच आहे. अविरत आणि अखंड. सुभाषच्या या स्वभावाचं मला फार कौतुक वाटतं.

सुभाषचा वैयक्तिक प्रवास खाचखळग्यांचा आहे. मात्र तेवढाच इनस्पिरेशनल. माणूस म्हणून घडण्याचा प्रवास.

कळतही नव्हतं, त्या वयात सुभाषच्या आईचं निधन झालं. मग शाळा शिकत असतानाच गावातल्या किराणा मालाच्या दुकानात कामाला राहिला. शेतात कामं करत, शाळेपासूनच नोकरी करत शिक्षण घेतलं. दरम्यान वडिलांनी दुसरं लग्न केलं. आईची माया ती आईचीच. हे कळू लागल्यानंतर त्याने अभ्यासातली गोडी वाढवली आणि दहावी-बारावी पूर्ण केली. पुढे पदवीचं शिक्षण घेऊन मुंबईत आला. मात्र शिक्षणाच्या जोरावर नोकरीची वाणवा असल्याने मिळते ते काम करत गेला.

हनुमान रोडवरील फुलांच्या दुकानात काम करुन, खाण्या-पिण्याची आणि त्या दुकानातच झोपण्याची व्यवस्था झाली. पुढे पेपरलाईन टाकू लागला आणि मग स्वत:ची पेपरलाईन सुरु केली. मधल्या काळात कुठेच आधार मिळेना म्हणून हनुमान रोडवरच्याच गझाली हाॅटेलच्या फूटपाथवर वडापव पोटात सारुन कित्येक रात्री घालवल्या. मातीचं आंथरुण आणि आभाळाचं पांघरुण. बस्स!

या सर्व गोष्टींना आता १५ हून अधिक वर्षे लोटली. रत्नागिरीतल्या चिपळूणपासून सुरु झालेला प्रवास मुंबईच्या सावलीत विसावलाय. आता पार्ल्यातील एका चांगल्या भागात रुम घेऊन, पत्नी आणि चिमुकल्या मुलीसोबत स्थायिक आहे. इतक्या खाचखळग्यांची जाणीव मनात कायम ठेवून, अशाच स्थितीतून कुणी आला असेल तर सुभाष मदत करायला मागे पुढे पाहत नाही. उजव्या हाताने केलेली मदत डाव्या हाताला कळू नये, इतका दानशूर. या व अशा अनेक गोष्टींमुळे त्याचा मित्रपरिवारही अफाट आहे.

नय्यर साब

कुलदीप नय्यर काय करायचे की, वाघा-अटारी सीमेवर जायचे. दरवर्षी १४ किंवा १५ ऑगास्टला. आणि तिथे जाऊन मेणबत्त्या लावायचे. हे गेली पंधरा - सोळा वर्षे सुरू होते. यामागे उद्देश एकच - भारत आणि पाकिस्तान या दोन देशात शांतता प्रस्थापित व्हावी. किती छोटीशी कृती, पण किती उदात्त अर्थाचा संदेश!

आज कुलदीप नय्यर यांचं निधन झालं. आता यापुढे सीमेवर जाऊन मेणबत्त्या पेटवून शांततेचा संदेश कोण देईल की नाही, ते माहित नाही. पण १४ आणि १५ ऑगस्टला वाघा अटारी सीमा 'कुलदीप नय्यर' नावाच्या शांतीदूताची वाट पाहत राहील, एवढं नक्की.

स्वातंत्र्यपूर्व भारतात जन्म. आता पाकिस्तानात असलेलं सियालकोट हे जन्मगाव. वयाच्या पंचविशी-तिशीत फाळणी झाली. त्यामुळे फाळणीच्या जखमा झाल्या, त्यावेळी ते जाणते होते. दोन्हीकडील लोकांचे अश्रू त्यांनी पाहिले होते. कदाचित म्हणूनच या दोन देशांनी शांततेत राहावे, यासाठी मरेपर्यंत त्यांचा जीव तुटत राहिला.

दोन वर्षांपूर्वी अरुण शेवते सरांच्या ऋतुरंग दिवाळी अंकात फाळणीचा अनुभव कुलदीप नय्यर यांनी कथन केला आहे. वाचताना अंगावर काटा येतो. काय तो थरार!!!

कितीतरी ऐतिहासिक घटनांचा साक्षीदार होता हा माणूस. फाळणी असो वा भारत - पाकिस्तान युद्ध, आणीबाणी असो वा देशाच्या खासगी रणनीती.

लाल बहादुर शास्त्री यांचे ते माध्यम सल्लागार होते. शास्त्रींचे निधन झाले, त्यावेळी ते त्यांच्यासोबत होते. शास्त्रींच्या निधनाच्या कारणाबाबत अजूनही दबक्या आवाजात संशय घेतला जातो. या विषयावरही अधिकाराने आणि नेमके बोलणारे नय्यर हेच होते. ते अनेकदा बोललेही. नाही असे नाही.

भारत पाकिस्तान यांची फाळणी ज्या इंग्रज अधिकाऱ्याने केली. म्हणजे ज्याने पाहणी करून सीमा रेषा आखून दिली, त्या रेडक्लिफ या अधिकाऱ्याची लंडनमध्ये जाऊन नय्यर यांनी भेट घेतली आणि फाळणी नक्की कशी झाली, याची माहिती घेतली. नकाशा होता का, किती शहरे इकडे, किती शहरे तिकडे असे काही ठरले होते का, हे नय्यर यांनी त्याला विचारले होते. त्याचा दस्तऐवज सुद्धा त्यांच्याकडे होता.

स्वातंत्र्योत्तर भारताची वाटचाल, धोरणे, चुकीचे निर्णय वगैरे गोष्टींवर अधिकाराने बोलणारा, माहिती देणारा माणूस आपण आज गमावला.

८० हून अधिक वृत्तपत्र, १४ विविध भाषांमधून लेखन, अनेक पुस्तके, व्याख्याने... विचारविश्व किती मोठे होते या माणसाचे!!

कुलदीप नय्यर आज गेले. ९५ वर्षांचे होते. वय झालेच होते. मात्र भारत आणि पाकिस्तान यांच्यात शांतता नांदावी म्हणून आपल्या पत्रकारितेच्या पलिकडे जात प्रयत्न करणारा सच्चा मानवतावादी आज हरपला.

खरं सांगतो, आज भारत - पाकिस्तानच्या सीमेवरील तीक्ष्ण काटेरी कुंपण सुद्धा भावूक झालं असेल. नय्यर साब, तुम्हाला आदरांजली.

नामदेव अंजना | www.namdevanjana.com

भोवताल टिपणारी मैत्रीण

लिहीन लिहीन म्हणता राहून जात होते. आणि साहित्यिक, सामाजिक किंवा राजकीय विषयांवर लिहिणे वेगळे. ते जमते. मात्र कुठल्या कलेवर लिहायचे म्हटल्यास, थोडे दडपण येते. कारण थोडे आवक्याबाहेरचे वाटते. आपल्या परिघात ते बसेल की नाही, यात शंका असते. तरी प्रतिक्षाच्या चित्रांवर बोलावे वाटते आहे. अगदी मनापासून. या लिहिण्यात परीक्षण नाही, फक्त निरीक्षण आहे.

कला कोणतीही असो, ती सादर करणारी व्यक्ती जर संवेदनशील असेल, तर त्या कलेला उंची प्राप्त होते, असे म्हणतात. याचा अर्थ कलेला भावनेशी जोडले गेले आहे. शब्दशः जिवंत नसली, तरी कलेत जिवंतपणाचे अंश असतात. ती सजीव असते. प्रतिक्षाचे चित्र पाहिल्यावर माझ्या मनात हे आणखी गडद आणि पक्के होते. कारण संवेदनशील तर ती आहेच, पण सोबत संवेदनशील भाव तिच्या चित्रात सुद्धा उतरले आहेत. तिच्या चित्रांचे मोठेपण यातच दडले आहे. तरी आणखी काही पदर तिच्या चित्रांच्या आड आहेत, ते उलगडण्याचा प्रयत्न करतो. कारण तिचा एक एक चित्र हजारो शब्द व्यक्त करतो. त्यामुळे ते नक्कीच या शे-पाचशे शब्दात सांगता येण्यासारखे नाही. तरी धाडस करतोच आहे.

प्रतीक्षा मुळात पत्रकार. व्यवसायाने म्हणेन. कारण आवडीने ती चित्रकार असेल. (असायला हवी.) पत्रकारितेत रोजच्या सुसाट वेगवान बातम्यांनी संवेदना पार बोथट होत जातात. एका क्षणी या साऱ्याचा कंटाळा येतो. नको वाटते हे जग. खून, हाणामाऱ्या, बलात्कार, छळ, चोरी, भ्रष्टाचार इत्यादी बातम्या रोज कानावर पडून कुणी संवेदनशील माणूस त्रस्त होणारच. अस्वस्थ होणारच. तरीही आपल्यातील संवेदनशील भावना, कलात्मकता, सृजनशीलता टिकवून ठेवणे, ही काही कमी हिंमतीची बाब नाही. मोठे बळ लागते अंगात. सुदैवाने प्रतीक्षात ते आहे. आणि चित्रांच्या माध्यमातून ते ती दाखवूनही देते.

तुमचा स्वभाव हा तुमच्या वागण्या-बोलण्यात परावर्तित होत असतो. वर्तनातून दिसत असतो. तसाच तो तुमच्या कृतीतून सुद्धा दिसतो. हेच निकष कलेला लागू पडतात. मग ती कला लेखनाची असो वा चित्राची. विषय कोणताही असो, त्यात तुमच्या स्वभावाचे आणि विचारांचे प्रतिबिंब उमटतेच.

प्रतीक्षा जितकी संवेदनशील आहे, जितकी हळवी आहे, तितकी सडेतोड आहे. तिचे स्वतःचे असे विचार आहेत. प्रत्येक गोष्टीवर तिचे मत असते. भूमिका घेऊन जगणारी आहे. ती भोवताल टिपत असते. कॉलेज संपल्यानंतर तिच्याशी फार बोलणे होत नाही. पण जेव्हा कधी आम्ही बोलतो, तेव्हा तिचे भोवताल टिपणे किती नेमके आहे, हे लक्षात येते. चित्र इतक्या नेमकेपणानं रेखाटण्यामागे तिचा 'भोवताल टिपणे' हाच गुण कामी येत असावा.

समोर ऑब्जेक्ट ठेवून चित्र काढणे वेगळे. अर्थात तेही कमी महत्त्वाचे नाही. पण डोक्यात एक विचार ठेवून चित्र काढणे हे किती कठीण असू शकते! विशेष म्हणजे, आपल्या डोक्यातील विचार चित्राच्या माध्यमातून जसेच्या तसे प्रकट करणे, नक्कीच कठीण बाब असावी. प्रतीक्षाचे चित्र पाहता, तिला ते सहज जमत असावे. किती सहज वाटतात तिचे चित्र. पण तितकेच खोल अर्थाचे.

तिचे स्त्रीविषयक चित्र कायमच माझ्या आवडीचे राहिले आहेत. प्रत्येक चित्रामागे एक प्रसंग आहे, विचार आहे, कल्पना आहे. तिच्याशी बोलताना अनेकदा काही किस्से तिने सांगितले सुद्धा आहेत. तेही खूप इंटरेस्टिंग आहेत. रंगांचा मुक्तहस्ताने वापर करत किती खोल शिरत जाते प्रतीक्षा. तिचा हर एक चित्र याची प्रचिती देत राहतो.

प्रतीक्षाने रेखाटलेली बहुतेक चित्र पहिली आहेत. एखादे प्रदर्शन भरवता येईल, इतकी तर नक्कीच झाली आहेत. तरी ती तिच्या पुरते ठेवते. माहित नाही का ते. पण ती सगळ्यांसमोर यायला हवीत, एवढेच माझ्यासारख्या मित्राला तिच्याकडून अपेक्षा आहे. तिने यावर विचार करावा. म्हणून हा जाहीर लेखनप्रपंच केला आहे.

प्रतिक्षाने रेखाटलेले निवडक चित्र इथे पाहायला मिळतील : https://www.facebook.com/pratiksha.choukekar.5/photos_all

प्रिय मित्रा लहू...

लहू मित्रा, गावातल्या लोकांचे चप्पल-बूट शिवलेस, शेळ्या सांभाळल्यास, हॉटेलमध्ये भांडी धुतलीस, एसटीडीवर काम केलेस, विटभट्टीवर बालकामगार म्हणून राबलास, पेपर लाईन टाकलीस, लोकांच्या शेतात ऊस, गहू, कापूस खुरपलास... आणि त्याचवेळी शिक्षण घेतलेस. नुसते शिक्षण घेतले नाहीस, तर बीएड, डीएड, एमए आणि सेट नेट... अशा एकास एक सर करणाऱ्या पदव्या मिळवल्यास.

H.S.C. D.Ed. B.A. B.Ed, CTET, TET, M.A. SET, NET in History, M.A. SET, NET-JRF in Pol. Sci., M.A. Economic, M.A. English - पदव्यांचा पाढा वाचूनच थकायला होतं रे. किती शिकलास आणि अजूनही शिकतोयेस!

जिवलग मित्र लहू कांबळे याच्या शिक्षणाचा आणि संघर्षाचा हा प्रवास. या खडतर प्रवासातून इतरांना शिकण्याची प्रेरणा मिळतेच. मात्र त्याहीपुढे जात, जगण्याची उमेद मिळते. निराशेच्या अंधारात धडपडत असताना, लहूचा प्रवास आठवून सकारात्मकता मिळते.

लहू मित्रा, तू तुझ्या हस्ताक्षराइतका सुंदर मनाचा आहेस. तू मित्र असणे, ही खूप मोठी गोष्ट आहे.

हॉस्टेलमध्ये नुसत्या भातावर दिवस ढकलले असशील, पण जगण्याच्या व्यवहारात तू कधीच उपाशी असल्याचे दाखवले नाहीस. प्रत्येक गोष्टीत आनंद, सकारात्मकता आणि नम्रता मिसळत आहेस. खरंच तुझ्या शिकण्याचा अन् शिकवण्याचा उगम शोधायला हवा, तिथेच असेल तुझ्या संघर्षाचे खरे मूळ आणि तिथेच सापडेल शिक्षणाच्या भूकेचे खरे बीज.

खूप शिकत रहा. शिकवता शिकवता शिकत राहा. शिकणे हेच भविष्यातील समस्यांवर उपाय असल्याचे तूच म्हणतोस. लहू, बाबासाहेबांना यापेक्षा मोठी आदरांजली काय असू शकते? बाबासाहेब आज असते, तर तुझा त्यांना नक्कीच अभिमान वाटला असता.

वाढदिवस केवळ निमित्त मित्रा. शुभेच्छा कायमच तुझ्यासोबत असतील. सुखी राहा वगैरे म्हणणार नाही. कारण ते आयुष्य तुला मानवणारे नाही. तू ज्ञानाचा यात्री आहेस. वाट खडतर आहे. पण मला माहित आहे की, संघर्षाच्या खांद्यावर हात टाकून तू चालतोस. खूप पुढे जा.

संघर्षाचं दुसरं नाव : सागर रेड्डी

जन्म झाला आणि आई-वडिलांचं छत्र हरपलं. आंतरजातीय विवाहाच्या रागातून कुटुंबीयांनीच आई-वडिलांना संपवलं. 'सैराट'च्या एन्डसारखी लाईफस्टोरी. मग 12-13 महिन्याचा असताना आजोबांनी त्याला अनाथालयात सोडलं. तिथे तो राहिला. वाढला. एका विशिष्ट आकाराची अनाथालय नावाची चौकट. त्या चौकटीत त्याने आयुष्यातली 18 वर्षे घालवली.

अनाथालय देईल ते खायचं, सांगेल तसं वागायचं, सांगतील ते शिकायचं... स्वातंत्र्य नावाचं पाखरु अनाथालयाच्या आभाळावरुनही कधी उडायचं नाही. अशा चौकटीतलं ते आयुष्य.

मग सरकारी कायद्यान्वये वयाच्या 18 व्या वर्षी बोजा-बिस्तारा गुंडाळायचा आणि अनाथालयातून बाहेर पडायचं. कुठे जाणार, काय करणार, कुठे राहणार, काय खाणार, इतके असंख्य अनुत्तरित प्रश्न घेऊन तो बाहेर पडतो.

लोणावळ्यातील अनाथालयातून 18 वर्षांचा हा मुलगा मुंबई सेंट्रल रेल्वे स्टेशनवर येतो. दिवस-दिवस फिरतो. मिळालं तर खातो. अन्यथा भुकेल्या पोटी झोपी जातो. अन्न पोटात जात नसलं, तरी विचार मात्र तुफान वेगाने डोक्यात घुमत होते. भिनत होते. नको नको ते विचार डोक्यात डोकावत होते. अगदी आत्महत्या करुन जीवन संपवण्यापर्यंत.

दुसरीकडे, स्वत:ला सिद्ध करण्याची ओढही मनात तेवत होती. इच्छा-आकांक्षांचे दिवेही वादळाच्या झंझावातसमोर पेटत होत्या. त्यामुळे त्या उजेडात मार्ग सापडणार होतेच. ते सापडलं एक अनोळखीच व्यक्तीच्या रुपाने. आणि अवघं जगणं बदललं...

तो शिकला. इंजिनिअरिंग करुन एल अँड टीमध्ये चांगल्या हुद्द्यावर कामाला लागला. मात्र आपला संघर्षमय भूतकाळ तो विसरला नाही. आपल्यासारखे हजारो तरुण आहेत, जे आजही दिशाहीन नजरेने अनाथालयातून बाहेर पडतात, याची जाणीव त्याच्या मनात कायम होती.

त्याने वयाच्या 18 व्या वर्षानंतर ज्या मुलांना अनाथालय सोडणं भाग पडतं, त्या मुलांना आधार देण्याचं ठरवलं आणि दोन रुम भाड्याने घेऊन आधाराचा पहिला हात पुढे केला. आणि पुढे याच कार्यात त्याने स्वत:ला झोकून दिलं.

‘एकता निराधार संघ’ नामक संस्थेच्या माध्यमातून आता देशभरात हजारो अनाथांचा ‘आधार’ बनलेला सागर रेड्डी नक्कीच इन्स्पिरेशनल व्यक्तिमत्त्व आहे.

तुम्ही-आम्ही इमॅजिनही करु शकत नाही, इतकं भयाण जगणं जगलेल्या या तरुणाशी एबीपी माझाच्या 'माझा कट्टा'वर संवाद साधण्याची संधी मिळाली.

जीजी...

समाजवादी कसा दिसतो, हे चित्ररुपाने कुणाला सांगायचं झाल्यास, मी जीजींचा फोटो समोर करेन. पांढरीशुभ्र दाढी, खादीचा कुर्ता, पायजमा, चेहऱ्यावरील मनमिळाऊ भाव आणि बोलण्यातील कमालीची आपुलकी....

कालच म्हणजे 30 तारखेला जीजींनी वयाची 93 वर्षे पूर्ण केली. इतक्या खाच-खळग्यांचा, आड-वळणांचा प्रवास असताना, आजही जीजी 'वृद्ध' झाले नाहीत. ते वाढत्या वयानुसार आणखी नव्या उमेदीने विचार मांडतात, बोलतात. त्यांच्यातला उत्साह थक्क करणारा आहे.

1940 साली जीजी परीख मुंबईत आले. सेंट जॉर्ज कॉलेजच्या हॉस्टेलमध्ये राहत. तेव्हा ते अवघ्या 16 वर्षांचे होते. त्याच काळात देशात स्वातंत्र्याचा लढा यशाकडे मार्गस्थ झाला होता. 1942 च्या 7 आणि 8 ऑगस्टला मुंबईत ऑल इंडिया काँग्रेस कमिटीची मिटिंग होती. गांधीजींनी 'छोडो भारत'ची घोषणा दिली. आणि गांधीजींच्या विचारांनी भारावलेले जीजी सक्रीयपणे लढ्यात उतरले.

स्वत:च्या कॉलेजमध्ये ब्रिटिशांविरोधात तीन दिवसीय बंद पुकारला. त्याची निदर्शनं म्हणून चर्चगेट स्टेशनला जाऊन रेल्वे रोखल्या. यात जीजींना पोलिसांनी पकडलं आणि त्यांना तुरुंगात डांबलं. 18-19 वर्षांच्या जीजींना पहिल्यांदा 10 महिन्यांचा तुरुंगवास झाला. पुढे लोकांच्या प्रश्नांसाठी तुरुंग वगैरे त्यांना नेहमीचे झाले.

1947 साली ते स्टुडंट काँग्रेसच्या मुंबई भागाचे अध्यक्ष होते. ते मूळचे समाजवादी विचारांचे होते. त्यामुळे ते राजकीय पक्षापासून फारकत घेत, पुढे आपल्या विचारांवर जगण्याचा निर्णय घेतला आणि पक्षीय राजकारणापासून दूर राहत लोकांसाठी ते कायम लढत राहिले.

सहकारी चळवळी असो वा कामगार संघटना, किंवा खादी चळवळ असो, जीजींचं योगदान बहुमोल आहे. अर्थात, त्यांनी या सर्व कार्याचा गवगवा कधीच केला नाही. सत्कार-समारंभ-गौरव वगैरे गोष्टींपासून ते कोसो दूर राहिले. आपल्या सत्ताकेंद्रांनाही जीजींची महती कळली नसावी. हे जीजींचं दुर्दैव नव्हे, तर आपले दुर्दैवं आहे.

आज खादीचा प्रचार-प्रसार आपणच सुरु केल्याचा आव आणत काहीजण चरख्यासोबत फोटो-बिटो काढतात. अशांना आठवण करुन द्यावी वाटते, जीजींनी खादी आणि खादीमागचा विचार स्वत:च्या आयुष्यात भिनवला. ते आजही खादीचे कपडे परिधान करतात. 1970 च्या दशकात तर त्यांनी 'Make Khadi a fashion' हा विचार मांडला होता.

30 डिसेंबर 1924 रोजी सौराष्ट्रमधील (गुजरात) सुरेंद्र नगरमध्ये जन्मलेल्या जीजींनी महाराष्ट्र आपली कर्मभूमी मानली. इथेच ते राहिले. त्यांचं अविरत सुरु असलेलं कार्य आणि महत्त्वाचं पाऊल म्हणजे युसुफ मेहर अली सेंटर. पनवेलजवळील तारामध्ये आहे. तिथे गेल्यावर आपल्याला कळून येतं की, ग्रामस्वराज्याची कल्पना कशी प्रत्यक्षात आणता येते.

याच युसुफ मेहेरअली सेंटरमध्ये जीजींना भेटण्याचा योग आला होता. गांधींजी आणि विनोबा भावेंसोबत काम केलेल्या या व्यक्तीसोबत बोलताना अवघडल्यासारखं झालं होतं, पण जीजींनी बोलण्यातून असे काही आपलसं केलं की, आमची जन्मोजन्मीची ओळख असावी. आपल्याकडे असलेली माहिती, अनुभव आणि विचार समोरच्यापर्यंत पोहोचवण्याची त्यांची उत्सुकता, आवड आणि तळमळ वाखणण्याजोगी आहे.

जीजींनी काल वयाची 93 वर्षे पूर्ण केली. जीजी, तुमच्या निरोगी आयुष्यासाठी खूप साऱ्या शुभेच्छा !

तहसील ऑफिसातला कवी

सातबाऱ्याशी संदर्भात माहितीसाठी आमच्या रोहा (रायगड) तहसील ऑफिसला गेलो होतो. तसे तिकडे जाणे फार होत नाही. पण हल्ली फेऱ्या वाढल्यात. काम झाल्यावर निघालो. तळमजल्यावर बाहेर जाणाऱ्या गेटजवळ एका व्यक्तीने थांबवले आणि विचारले, "तुम्ही नामदेव अंजना ना?"

मी आचंबित होत होकारार्थी मान डोलावली. थोडा गोंधळलो. कारण या व्यक्तीला मी तर कधी भेटलो नव्हतो. मी काही विचारायच्या आधीच त्या व्यक्तीने आपली ओळख सांगितली. ते होते रोहा तहसील ऑफिसमधले अधिकारी. कूळवहिवाट विभागाचं काम ते पाहतात.

"माझी ओळख कशी?", असे विचारण्याआधीच त्यांनी सांगितलं, "तुमचं लेखन वाचतो, छान लिहिता." खरंतर लेखनामुळे जोडली गेलेली माणसे कमी नाहीत. पण हे व्यक्तिमत्व काहीसे वेगळे होते.

तहसील ऑफिसच्या गेटपाशी उभ्या-उभ्या झालेली ती १०-१५ मिनिटांची भेट. पुढे खूप दिवस भेट झाली नाही. पण माझ्या नीट लक्षात होतं. आता काही दिवसांपूर्वी म्हणजे डिसेंबरच्या पहिल्या आठवड्यात गावी गेलो, तेव्हा खास वेळ काढून तहसील ऑफिसला जाऊन, दुसऱ्या मजल्यावर डोकावलो.

खरंतर कार्यालय जरी चकचकीत असले, तरी आजूबाजूला लालफितीने बांधलेल्या जुनाट फाईली, सारख्या फेऱ्या घालाव्या लागतात म्हणून त्रासलेल्या लोकांच्या रांगा, गप्पा मारत काम करणारे कर्मचारी आणि तहसीलदार असल्याच्या आवेशात फिरणारे ऑफिस बॉय किंवा शिपाई वैगरे. या साऱ्या महौलात कुणाला कविता वैगरे सुचेल याची सुतराम शक्यता वाटणार नाही. पण इथल्या एका व्यक्तीने या साऱ्या शक्यता चूक ठरवत, कवितांची आवड जोपासली आहे, नुसती जोपासली नाही तर कवितासंग्रह सुद्धा प्रकाशित केला आहे. रोहा तहसील ऑफिसमधील या कवीचे नाव आहे संजय माने.

संजय माने सर हे सध्या रोहा तहसील ऑफिसमध्ये कार्यरत आहेत. अत्यंत सहृदयी आणि विनम्र व्यक्तिमत्व. साहित्याची प्रचंड आवड आणि नवनवीन काही करण्याची ओढ. त्यामुळे अशा व्यक्तीची भेट होऊन ते माझ्या मित्रसंग्रहात येणार नाहीत, असे कसे होईल?

यावेळच्या भेटीत तर आम्ही तहसील ऑफिसमध्येच मैफल भरवली. चाय पे कविता वैगरे टाईप. लालफितीच्या गराड्यात काव्याची मैफल बहुधा पहिल्यांदाच भरली असावी. त्यात संजय माने यांच्या भावणाऱ्या आणि भिडणाऱ्या अर्थपूर्ण कविता. वाह...!

'अनुराधा' हा त्यांचा कवितासंग्रह प्रकाशित झाला आहे. प्रेमाचा चेहरा आणि प्रेमाचाच आत्मा असलेल्या या कविता मनात घर करतात. ओळीगणिक दाद द्यावी वाटते. प्रेम, निसर्ग, नाती, भावना इत्यादी गोष्टी संजय माने यांच्या कवितांच्या केंद्रस्थानी असतात.

प्रेम शब्दाचा अर्थ मांडताना त्यांनी लिहिलेल्या एका कवितेतील या ओळी किती नेमक्या आहेत पाहा :

"विश्वासाच्या चिरेबंदी पायावर
आपुलकीच्या मजबूत भिंती
त्यावर एकमेकांच्या काळजीचं
चांदणं पांघरणारं छप्पर"

सकारात्मक ऊर्जा देणारे शब्द आपल्या झोळीत घेऊन फिरणाऱ्या आणि भेटलेल्या प्रत्येक वाटाड्याला सकारात्मक करणाऱ्या या माणसाला भेटून प्रचंड आनंद झाला. वयाचे प्रचंड अंतर असले तरी मित्रत्वाच्या नात्याने संवाद साधणारे संजय माने नामक सृजनशील व्यक्तिमत्व नक्कीच माझ्या मित्रसंग्रहातील हिरे आहेत.

इतिहासाचं क्लिनिक

आपल्या आयुष्याच्या अकाऊंटमध्ये अशी काही माणसं असतात, ज्यांच्याकडे जगणं समृद्ध करणाऱ्या गोष्टींचा खजिना असतो. आणि या माणसांना आपण जेव्हा कधी भेटतो, तेव्हा तेव्हा ते आपल्याला समृद्ध करत असतात. अशा माणसांप्रती कधी अभिमान वाटतो, कधी कमालीचं अप्रूप वाटतं, कधी प्रचंड कौतुक वाटतं, कधी पराकोटीचा आदर वाटतो, तर कधी हे सारं एकत्रित वाटतं. आमच्या रोह्यात (रायगड) डॉ. श्रीनिवास वेदक नामक असेच एक 'विद्यापीठ' आहे.

पेशाने डॉक्टर असलेली संशोधक वृत्तीची ही व्यक्ती म्हणजे माणुसकीचा झरा. वेदक सरांचा एकंदरीत जीवनपट उलगडला की अचंबित व्हायला होतं. खऱ्या अर्थाने अष्टपैलू म्हणावं असे व्यक्तिमत्व.

आमच्या रोह्यातल्या मोरे आळीत डॉ. श्रीनिवास वेदक क्लिनिक आहे. इथे केवळ वैद्यकीय भोवताल नसतं, तर इंजेक्शन आणि गोळ्यांच्या पॅकेट्सच्या आजूबाजूला इतिहासाची असंख्य पुस्तकेही दिसतात. किंबहुना या पुस्तकांमागून औषधं डोकावत असतात, असे म्हटले तरी अतिरंजित ठरणार नाही. वेदक डॉक्टरांच्या कलीनिकमध्ये गेल्यावर वाटतं हे 'हिस्टरी रिसर्च रुम-कम-डॉक्टर्स क्लिनिक' असावं!

वाचक, लेखक आणि कुणाही संशोधी वृत्तीच्या माणसाला मोहात पडेल, असे आहे डॉ. वेदक क्लिनिक. डॉक्टर म्हणून ओळख नंतर आधी इतिहास अभ्यासक म्हणून ते स्वतःची ओळख करून देतात.

१९४५ चा जन्म आणि १९६९ साली डॉक्टरकीचे शिक्षण पूर्ण करुन आधी तळा शहरात आणि नंतर गेली ३४-३५ वर्षे रोहा शहराला आपली कर्मभूमी समजून इथे प्रॅक्टिस करत आहेत. वैद्यकीय क्षेत्रासह इतिहासात अफाट रस असणाऱ्या, नुसता रस नव्हे तर या दोन्ही क्षेत्रात भरीव कामगिरी करून बहुमोल योगदान देणाऱ्या वेदक सरांची काम करण्याची ऊर्जा पाहून माझ्यासारख्या तरुणाला प्रचंड अप्रूप वाटतं.

सध्या वय वर्षे फक्त ७२ आहे. यातला 'फक्त' शब्द अत्यंत महत्त्वाचा आहे. त्यांच्याशी बोलताना यामागचा अर्थ कळून येतो. वय हे फक्त सांगण्यासाठी असते, हे त्यांनी सिद्ध केलंय. कारण वयाच्या ७२ व्या वर्षीही ते एखाद्या तरुणाला लाजवेल या नव्या दमाने, ऊर्जेने काम करतात.

परवा गावी गेलो, त्यावेळी न विसरतो वेदक सरांच्या कलीनिकमध्ये डोकावलो. पुस्तकांशी संबंध असलेल्या माणसाला ते ५-१० मिनिटात सोडत नाहीत. मग तो पेशंट का असेना! मी तर खूप दिवसांनी भेटायला गेलेलो, त्यामुळे चांगल्या अर्धा-पाऊण तास गप्पा मारल्या.

आमच्या मूळचे रोह्याचे असलेल्या सी. डी. देशमुखांवर वेदक सरांनी 'महाराष्ट्राचा कंठमणी : सी. डी.देशमुख' हे पुस्तक लिहिलंय. ते आऊट ऑफ प्रिंट असल्याने, त्यांच्याकडे एखादी कॉपी आहे का विचारायचं होतं.. पण मग गप्पा मारता मारता इतिहासात पोहोचलो. रायगडचा ५०० वर्षांपूर्वीचा इतिहास तोंडपाठ. संदर्भ वैगरे सर्व. अफाट ज्ञानी माणूस !

या माणसाशी बोलताना, हे गेली ४४ वर्षे डॉक्टर आहेत हे आपण विसरून जातो आणि जन्मापासून इतिहास संशोधक आहेत, असेच वाटू लागते. रोहा आणि बाजूच्या तळा तालुक्याची डिक्शनरी म्हणजे डॉ. वेदक. केवळ रस्ते आणि पायवाटा नव्हे तर या तालुक्यांची ऐतिहासिक पार्श्वभूमीही तोंडपाठ.

असे म्हणतात ना, आर के लक्ष्मण यांची एखादी रेघसुद्धा कुठलेतरी चित्र असायचे, गुलजारांचे प्रत्येक वाक्य म्हणजे एखाद्या शयारीची ओळ असते, तसेच डॉ. वेदक सरांचे बोलणे म्हणजे ज्ञानाची गंगा... प्रत्येक वाक्यात माहिती, तीही नवीन, कुतुहलजनक, उत्सुकता वाढवणारी, प्रगल्भ अन् समृद्ध करणारी!

वेदक सरांचे कार्य प्रचंड आहे. आमच्या डोंगरकुशीतल्या गावांवर त्यांचे प्रचंड उपकार आहेत. शिक्षण क्षेत्रातील त्यांच्या कार्यामुळे इथल्या अनेक तरुण तरुणींना उच्च शिक्षणाचे धडे गिरवता आले. तळा तालुक्यातील द. ग. तटकरे महाविद्यालयाचे ते अध्यक्ष आहेत. शिक्षणाच्या प्रचार आणि प्रसारासाठी सुद्धा त्यांनी प्रचंड काम केले आहे, आणि अजूनही करता आहेत.

अजून खूप लिहिता येईल. डॉ. वेदक हे शब्दात न मावणारे व्यक्तिमत्व. अशा अभ्यासू आणि सेवाभावी व्यक्तींचा वारसा माझ्या मातीला असल्याचे सांगताना अभिमानाने ऊर भरुन येतो.

गुडबाय 'कमबॅक मास्टर'....

इंडियन क्रिकेटरने फोर किंवा सिक्स मारल्यावर टाळ्या ठोकायच्या, ओरडायचं.. आऊट झाल्यावर ‘शिटsss’ म्हणत दोन्ही हात डोक्याला पकडून नाराज व्हायचं किंवा आधी सचिन आणि आता धोनी-विराट आऊट झाल्यावर बॉलरला शिव्या हासडायच्या.... इतकंच आपल्याला क्रिकेटमधील कळतं. उगाच खोटं कशाला बोलायचं!

थोडं त्यापुढेही क्रिकेटमधील काही आवडत असेल तर रैनाची डाव्या विचारांकडे झुकणारी मतं आवडतात, धोनीतला संयमीपणा आवडतो, विराटमधला त्याच्या कामगिरीला शोभणारा आक्रमकपणा आवडतो... गंभीरला एकदा आणखी चान्स द्यायला हवा यार, असे म्हणत अनेकदा चुकचुकतोही. वगैरे वगैरे. एवढंच काय ते क्रिकेटबद्दल आगाध (?) ज्ञान. बाकी क्रिकेटबद्दल माझी सगळी बोंबाबोंब. विशेषत: अनेक टेकनिकल गोष्टी कळत नाहीत. असो.

तर सचिनने रिटायरमेंटचा निर्णय, अन् एबी डिव्हिलियर्सने कॅप्टन्सी सोडण्याचा निर्णय घेतला, त्यावेळी प्रचंड दु:ख झालं होतं. बाकी कधीही क्रिकेटविश्वाशी संबंधित दु:ख झालं नाही. अगदी पाकिस्तानविरोधात मॅच हरल्यावरही. कारण खेळात काहीही होतं, असं वाटतं मला. तरी हे दोन खेळाडू कायच्या काय आवडतात. पण काल लेफ्ट-हँडेड बॉलर आशिष नेहराने रिटायरमेंटची शेवटची मॅच खेळल्यानंतर खरंच चुकचुकल्यासारखं वाटलं. नेहरा काही वर्ल्ड-क्लास बॉलर होता, अशातला भाग नाही. पण तरी क्रिकेट नावाच्या जेंटलमेन गेमसाठीच त्याचा जन्म झाला होता, असे मला ठामपणे वाटतं, जरी तो सांगत असला की, क्रिकेटमध्ये नसतो आलो तर फुटबॉलपटू झाला असतो..!

नेहराचा मी फार कुणी मोठा डायहार्ड फॅन होतो अशातलाही भाग नाही. उगाच कशाला खोटं बोलायचं. किंबहुना, त्याच्या बेस्ट इनिंग्ज सोडल्या तर फार काही नीट आठवतही नाही. मात्र तरीही नेहराने क्रिकेटविश्वाला अलविदा केल्यानंतर हात शिवशिवले आणि थोडं लिहावं वाटलं.

त्याचं असंय की, नेहराची इंटरनॅशनल क्रिकेटमधील इनिंग आणि माझी शैक्षणिक इनिंग समकालीन. (उगाच थोडं नेहराशी या-ना-त्या मार्गाने स्वत:ला जोडण्याचा हा प्रयत्न) नेहरा 1997-98 ला क्रिकेटमध्ये आला आणि मी याच काळात शाळेचा उंबरठा चढलो. अर्थात माझ्या पाच किंवा सहाव्या वर्षी मला क्रिकेटमधील ‘क’पण कळत नव्हता. आणि एवढ्या लहान वयात क्रिकेटमधील सर्वकाही कळायला मी काय सचिन पिळगावकर थोडाच आहे!

तरी सहावी-सातवी-आठवीपासून क्रिकेटमधील थोडं-फार कळू लागलं. गावी कधी रेडिओवर, तर कधी टीव्हीवर क्रिकेट मॅच पाहू लागलो. तेव्हापासून सचिन, विरु, धोनीची बॅटिंग आणि हरभजन, जहीर, नेहराची बॉलिंग पाहत आलो. हेआपले हिरो होते.

नेहरा कायम वेगळा वाटायचा. याचं कारण तो चांगली बॉलिंग करायचा म्हणून नाही. किंबहुना, तो नक्की चांगली बॉलिंग करतोय की नाही, हेही कळायचं नाही त्या वयात. पण तरी नेहरा आवडायचा. त्यामागेही एक स्टोरीय. मोठी नाहीय, पण भारीय.

आम्ही कधी अंगणात, कधी गावकीच्या शेतात, तर कधी दुसऱ्या गावात क्रिकेटचे सामने खेळायचो. अर्थात, अंडरआर्म. मात्र तेव्हा कुणी सिक्सर मारला की साचिनसारखी बॅटिंग करतो, कुणी प्लेट प्लेट खेळला तर काय द्रविडसारखा खेळतोय म्हणायचो. तेव्हा बॉलिंग करताना कुणी बॉल उगाच स्टाईल म्हणून मांडीला पुसला, तर काय नेहराची स्टाईल मारतोय म्हणायचो.

आणखी एक नेहराची सवय आठवतेय. क्रिकेट खेळताना थकल्यावर, चेहऱ्यावर घाम आला की तो कायम बाह्यांना चेहरा पुसायचा. नेहरा हा आम्हाला आमच्यातला वाटायचा. विस्कटलेले केस, अस्ताव्यस्त वगैरे. त्याच्याकडे पाहिल्यावर तो हायप्रोफाईल कधीच वाटला नाही. कदाचित त्यामुळे तो जवळचा वाटू लागला असावा.

एक कुतूहल नेहराबद्दल कायम राहिलं आहे. इंटरनॅशनल क्रिकेटचे उंबरठे चढल्यावर फॅशन, ग्लॅमरची हवा लागते. मग कधी केसांची स्टाईल असो तर कधी टॅटू-बिटू. पण नेहरा या सगळ्यापासून दूर राहिला. त्याने स्टाईल मारल्या असतीलही. पण तो नावं ठेवण्यासारखं कधी वागला नाही. दिसण्या-बोलण्यातून साधेपणा जपला. नेहरा किंवा त्याच्यासारखे आणखी काही क्रिकेटर कायमच माझ्या कुतुहलच्या पेडिंग बुकमध्ये अव्वल स्थानी आहेत. त्यांचा प्रवास वाचण्यात मला प्रचंड उत्सुकता आहे.

आपल्या 18 वर्षांच्या कारकीर्दीत नेहरासोबत त्याच्या दुखापतींनी अतूट मैत्री निभावली. 18 वर्षात 12 सर्जरी त्याच्यावर झाल्या. मात्र प्रत्येकवेळी नव्या जोशात तो मैदानात उतरला आणि आपण ‘कमबॅक मास्टर’ असल्याचे ठाशीवपणे सांगतिले.

18 वर्षांच्या भव्य दिव्य कारकीर्दीचा कुठलाही माज त्याच्या देहबोलीतून कधीच दिसला नाही. कदाचित म्हणुनच माझ्यासारख्याला तो अधिक भावला असावा. असो.

कधी विराटचा सत्कार करतानाचा फोटो व्हायरल होत असे, तर कधी बॉलिंगमधील डाऊनफॉलमुळे त्याच्यावर जोक केले जात असत. मात्र तो या सगळ्या गोष्टींकडे दुर्लक्ष करत आपला खेळ सुरुच ठेवला. कदाचित निगेटिव्ह गोष्टींकडे दुर्लक्ष तो करत राहिला म्हणून 18 वर्षे तो मैदानात टिकून राहिला. अर्थात, अनेकदा तो मैदानबाहेरही राहिला. मात्र कोणत्याही वादामुळे नव्हे, तर केवळ दुखापतींमुळे.

आणि हो, दुखापतींनी चहूबाजूने खिंडित गाठले असतानाही, या ‘कमबॅक मास्टर’ने आपली हसत-खेळत संयमी खेळी कधीच सोडली नाही. कारकिर्दीतील शेवटचा बॉलही त्याने किती हसत हसत भिरकावला!

नेहरा, तुझी कारकीर्द कायमच लक्षात राहील. फिरोजशाह कोटला मैदानात तू 18 वर्षांच्या दीर्घ कारकीर्दीतील शेवटचा बॉल फलंदाजाच्या दिशेने टाकलास, त्यावेळी तुझा होमग्राऊंडही नक्कीच भावूक झाला असेल.

पुढील वाटचालीसाठी शुभेच्छा 'नेहराजी' !!

बेस्ट कंडक्टर ते बेस्ट अॅक्टर

साधारण 1954 किंवा 1955 सालचा किस्सा. एक्झॅक्ट दिवस सांगता येत नाही. पण याच वर्षातला. झालं असं की, एकदा गुरुदत्त आणि चेतन आनंद काहीतरी चर्चा करत बसले होते.

अचानक एक दारुड्या तिथे आला. तो दारुच्या नशेत पार बुडाला होता. काहीही बडबडत होता. इकडून तिकडे-तिकडून इकडे त्याचा तोल जात होता. तिथे बसलेल्या गुरुदत्तला तो दारुड्या इसम धक्के देत होता.

या सर्व प्रकाराचा गुरुदत्तला त्रास झाला. त्याने संतापून बाजूला असलेल्या माणसांना बोलावंल आणि म्हटलं, याला आत्ताच्या आता इथून बाहेर घेऊन जा आणि रस्त्यावर फेकून द्या.

हा सगळा प्रकार हाता-पायावर येईल म्हणून तातडीने तिथे बाजूलाच असलेले बलराज सहानी आले आणि त्या दारुड्याचा हात पकडून उभे राहिले. गुरुदत्त बलराज सहानींच्या चेहऱ्याकडे पाहत उभे होते. अर्थात, एकतर हा दारुड्या त्रास देतोय आणि बलराजजी त्याची बाजू घेतल्यासारखे त्याचा हात पकडून उभे होते. कुणी काही बोलायच्या आतच बलराज सहानींनी सांगितलं, हा दारु प्यायला नाहीय. दारुड्याचा अभिनय करतोय.

गुरुदत्तसोबत आजूबाजूला असलेल्या सगळ्यांनाच धक्का बसला. इतका अप्रतिम अभिनय पाहून गुरुदत्त खुश झाले. आणि त्या दारुड्याचं नाव ठेवलं - 'जॉनी वॉकर'.

जगप्रसिद्ध स्कॉच व्हिस्कीचं ब्रँड असणाऱ्या 'जॉनी वॉकर'चं नावं ज्या माणसाला गुरुदत्तने दिलं, त्या अभिनयसम्राटाचं मूळ नाव बद्रुद्दीन जमालुद्दीन काझी. गुरुदत्तने केवळ बद्रुद्दीनला 'जॉनी वॉकर'च्या रुपाने नावच दिलं नाही, तर सोबत 'ओळख'ही दिली.

याचदरम्यान बलराज सहानी 'बाजी'ची स्क्रीप्ट लिहित होते. गुरुदत्तच्या सांगण्यावरुन जॉनी वॉकरला त्या सिनेमात पहिला रोल मिळाला. आणि 'बाजी' जॉनी वॉकरचं हिंदी सिनेसृष्टीतील खऱ्या अर्थाने पदार्पण ठरलं. पुढे गुरुदत्तच्या प्रत्येक सिनेमात जॉनी वॉकर असे. गुरुदत्तने एकूण 8 सिनेमे दिग्दर्शित केले. त्यातील 7 सिनेमांमध्ये जॉनी वॉकर होता. विशेष म्हणजे जॉनी वॉकरवर गाणीही शूट केली जात. 'प्यासा'मधील 'सर जो तेरा चकराए या दिल डूबा जाए' आणि 'सीआयडी'मधील 'ए दिल है मुश्किल जीना यहां.. जरा हटके जरा बचके ये है बॉम्बे मेरी जान' ही दोन गाणी तर सुपरहिट ठरली. आजही ही गाणी गुणगुणताना जॉनी वॉकरची आठवण येते.

एकंदरीत दारुची एखादी मैफल 'जॉनी वॉकर' या व्हिस्कीशिवाय पूर्ण होऊ शकत नाही, तशीच विनोदाची मैफल 'जॉनी वॉकर' या अभिनेत्याशिवाय पूर्ण होऊ शकत नाही, असं त्यावेळी म्हटलं जाई. खास जॉनी वॉकरचा अभिनय पाहण्यासाठी थिएटरच्या पायऱ्या चढणारा एक रसिकवर्ग इथे होता. जॉनी वॉकरने आपल्या हरहुन्नरी अभिनयाने रसिकांच्या एका संपूर्ण पिढीवर आपला अजरामर ठसा उमटवला.

जॉनी वॉकर या अभिनेत्याचं जगणं, त्याचा संघर्ष, त्याचा प्रवास... सारं अफलातून आहे, थक्क करणारं आहे, विस्मयचकीत करणारं आहे.

जॉनी वॉकर यांचा जन्म इंदूरधील. ती एकूण 10 भावंडं. जॉनी वॉकर दुसरे. त्यामुळे वडिलांसारखी घरची जबाबदारी त्यांच्यावर होती. वडील गिरणी कामगार होते. 1942 साली गिरण्या बंद झाल्या आणि घर एकप्रकारे रस्त्यावर आलं. संपूर्ण कुटुंबाने इंदूरहून मुंबई गाठली. मुंबईत 'बेस्ट'मध्ये कंडक्टर म्हणून जॉनी वॉकर काम करु लागले. 26 रुपये पगार मिळत असे. मात्र अभिनयाचं वेड त्यांना तेव्हाही होतं. बसमध्ये आपल्या अभिनयाने ते प्रवाशांना चढण्यासाठी, उतरण्यासाठी इशारे करत, डायलॉगबाजी करत.

एकदा सिनेमांमध्ये एक्स्ट्रा माणसं पुरवणारा बसमध्ये आला. त्याने जॉनी वॉकरला गर्दीत उभं राहण्याची ऑफर दिली. त्याचे 5 रुपये जॉनी वॉकरला मिळाले. अशाच छोट्या-मोठ्या कामांमधून पुढे बलराज सहानींपर्यंत ते पोहोचले आणि 'बाजी' मिळाला. 'बाजी'नंतर जॉनी वॉकरचं संपूर्ण आयुष्यच बदलून गेलं.

तीनशेहून अधिक सिनेमे जॉनी वॉकर यांच्या नावावर आहे. विसाव्या शतकाच्या शेवटी शेवटी शरीर साथ देत नसल्याने त्यांनी सिनेमांपासून दूर राहण्याचा प्रयत्न केला. मात्र तरीही गुलजार आणि कमल हसन यांच्या आग्रहाखातर त्यांनी 1997 साली 'चाची 420' सिनेमा केला आणि सिनेसृष्टीला कायमचा राम राम ठोकला.

अभिनयाच्या या व्हिस्कीने 2003 च्या जुलै महिन्यात जगाचा निरोप घेतला. आज जॉनी वॉकर यांचा जन्मदिन. 20-25 वेळा 'प्यासा' पाहणाऱ्या माझ्यासारख्याला जॉनी वॉकरची आठवण येणार नाही, असे होईल का?

जॉनी वॉकर, हास्याच्या मैफिलीत नव्याने रंग भरण्यासाठी पुन्हा याच भूमीत जन्म घे...

आय लव्ह यू सनी लिओनी!

जगाची पर्वा करु नये वगैरे बाता मारुन मारुन अनेकजण थकतात. इनक्लुडिंग मी. पण प्रत्यक्षात प्रसंग येतो त्यावेळी लोक काय विचार करतील, याचाच विचार करत बसतो. मग ते ‘लोग क्या कहेंगे, ये भी हम सोचेंगे, तो लोग क्या सोचेंगे?’ असले कधीकाळी उर बडवून हाणलेले डायलॉग विसरुन जातो आणि लोकांचाच विचार करुन पाय पुढे-मागे सरकवत बसतो. अशा प्रसंगांवेळी मला सनी लिओनी खूप उजवी वाटते.

पॉर्न स्टार म्हणून प्रसिद्धीस आलेली सनी लिओनी पुढे भारतात येऊन बॉलिवूडमध्ये नशीब अजमावते आहे. मात्र, इथेही तिला अनेकदा भेदांना सामोरं जावं लागलं. तिने तशी जाहीर खंतही व्यक्त केली होती. मात्र कुठेही न खचता, तिने आपलं करिअर सुरुच ठेवलं. एकामागोमाग एक सिनेमे येत राहिले आणि देशाच्या कानाकोपऱ्यात ती पोहोचली. आता कुठे अवॉर्ड शोमध्ये वगैरे तिला प्रस्थापित बॉलिवूडकर एखाद्या कोपर्‍यात जागा देऊ लागले आहेत. हेही काही बॉलिवूडचे उपकार नाहीत. तर सनी लिओनीने स्वतःला सिद्ध केल्यानंतरचे पडसाद म्हणता येईल.

भारतात सनीला पॉर्न स्टारच्याच अँगलने पाहिले गेले. अजूनही तिचा उल्लेख ‘पॉर्न स्टार ते बॉलिवूड स्टार’ असाच होतो. ही किचकट कट्टर भारतीय मानसिकता आहे. एखाद्या व्यक्तीला लेबल लावले की पुढच्या प्रतिक्रिया देणं त्यांना सोपं जातं. पण सनी लिओनीने याची कधीच पर्वा केली नाही.

“Only GOD will judge! Life is short, Lets make the most of it.”, हे सनी लिओनीचं ट्विटरवरील स्टेटस तिच्या एकंदरीत भूमिकेकडे अधिक प्रखरतेने लक्ष केंद्रित करणारं आहे. सर्वशक्तीमान असलेला ईश्वर ठरवेल, मी चूक आहे की बरोबर. आणि फक्त तोच ठरवेल. असं तिला म्हणायचंय. याचाच दुसरा अर्थ असाय की, तुम्ही ठरवायचं नाही. मला हे खूप क्रांतिकारी वाटतं. एकीकडे पाय घसरुन पडल्यावर आपल्याला कुठं लागल़य का हे पाहण्याआधी, आपल्याला पडताना कुणी पाहिलं तर नाही ना, हे पाहणरे आपण… तर दुसरीकडे आपल्या तत्त्वांवर जगणारी सनी लिओनी. आपण जे करतो, ते आपल्यादृष्टीने योग्य आहे ना, हे ती पडताळून पाहते. जग काय विचार करतं, हे तितकं महत्त्वाचं नसतं. सनी लिऑनने हे सूत्र तिच्या आयुष्यापुरतं चांगलं अंगिकारलं आहे.

पॉर्न स्टार असणं चांगलं की वाईट किंवा ते नैतिक की अनैतिक वगैरे भानगडीत पडत नाही. ते ठरवायला आपण आहोत. विशेषत: भारतीय तर आहेतच. नैतिक-अनैतिक ठरवण्यात आपला हात धरणारा दुसरा तरबेज कुणी नसावा. असो.

भारतीय संस्कृतीला काळीमा फासणारे कृत्य वगैरे बोलून आपण तिला देशद्रोही लेबल लावून पाकिस्तानचा रस्ता दाखवला नाही, ही खूपच मोठी गोष्टय. नाहीतर हल्ली छोट्या छोट्या गोष्टींवरुन हकालपट्टीच्या गोष्टी होतात. घरावर दगडफेक वगैरे होते. तसं अजून सनीबाबत झालं नाही, हेही बरंच आहे म्हणायला हवं.

भारतीय सिनेसृष्टीत एन्ट्री केल्यानंतर सनी लिओनीने अनेक सिनेमे इंटिमेट सीन असणारे केले. ते चाललेही. जे विकतं ते तेच तिने केले. पण याचा साईड-इफेक्ट असा झला की, आधीच पॉर्न स्टार ही ओळख, त्यात बॉलिवूडमध्ये आल्यानंतरही ‘ओन्ली अॅडल्ट’ फिल्म्स करणं… यामुळे तिची इमेज पॉर्न स्टारपासून वेगळी होऊ शकली नाही. उलट ती इमेज आणखी गडद झाली. त्यात सिनेमांच्या पलिकडे जाऊन सनी लिओनी काय सामाजिक कामं करते किंवा काय तिची भवतालावर काय मतं आहेत, हे आपण कधीच पाहिले नाही. किंवा तशी आपल्याला गरज भासली नसावी. कारण सनी लिओनी म्हणजे ‘ओन्ली अॅडल्ट’. इथवरच आपण मर्यादित राहिलो. ती काय चांगलं करेल, याची अपेक्षाच मनात नसावी. पण सनी लिओनीच्या गेल्या काही वर्षातील भूमिका पाहिल्या की, तिच्यातील संवेदनशीलतेचं आणि माणुसकीचं दर्शन होतं.

गेल्या कित्येक वर्षांपासून सनी लिओनी ‘पेटा’ या प्राण्यांच्या अधिकारासाठी काम करणाऱ्या संस्थेसोबत प्रत्यक्ष-अप्रत्यक्षरित्या जोडली गेली आहे. देशात जिथे जिथे प्राणमात्रांवर अत्याचार होतात, त्यांना मदत हवी असते, त्यासाठी ‘पेटा’मार्फत मदत करणं किंवा त्यासंदर्भातील धोरणांसाठी सोशल मीडियातून आवाज उठवणं असेल… सनी लिओनी कायम पुढाकार घेते. हे तुम्हा-आम्हाला जमण्यासारखं नाहीय. कारण त्यासाठी अस्सल माणसाचं काळीज लागतं. तरच त्यात प्रत्येक सजीवाप्रती संवेदनशीलता येते. सनीमध्ये ती आहे. फक्त आपल्या कुजकट मानसिकतेने तिला पॉर्नच्या पुढे पाहिलंच नाही. तिच्या याच संवेदनशील अंगाला आणखी दुजोरा देणारी घटना गेल्या आठवड्याभरातलीच. ती म्हणजे मुलगी दत्तक घेणं होय.

जवळपास दोन वर्षांपूर्वी सनी लिओनी आणि तिचा पतीन डॅनियल वेबरने एका अनाथ आश्रमला भेट दिली होती. त्यावेळीच त्यांनी मुलगी दत्तक घेण्याचं ठरवलं होतं. त्यानंतर महिना-दीड महिन्यापूर्वी सनी लिओनी एका कार्यक्रमाच्या उद्घाटनासाठी लातुरात येऊन गेली. तेव्हा तिच्या संवेदनशील नजरेने एका चिमुकल्या परीला हेरुन ठेवलं होतं. ती कार्यक्रम आटोपल्यानंतर पुन्हा तिच्या बिझी शेड्युलमध्ये गुंतली. त्यानंतर पुन्हा लातुरात गेली आणि त्या चिमुकल्या परीला थेट दत्तकच घेतलं.

शाहरुख, करण जोहर, तुषार कपूर वगैरे मंडळी मुलगा किंवा मुलीसाठी सरोगसी किंवा टेस्ट ट्युब बेबीचा आधार घेत असताना, जिला पॉर्न स्टार म्हणून मेन-स्ट्रीमपासून झिडकारत राहिलो, त्या सनी लिओनीने आपलं पहिलं मुल दत्तक घेतलं. तीही मुलगी. आणि त्यात आणखी एक गोष्ट म्हणजे लातूरमधील उदगीरसारख्या ग्रामीण भागातील. हेही नक्कीच कौतुकास्पद आणि अभिमानास्पद आहे. आता इथेही खुल्या दिलाने तिचं किती स्वागत होईल, हा मुद्दा आहेच. पण तिला त्या कौतुकाची वगैरे गरज नाही. ती कौतुक आणि टीकेच्या पलिकडे जाऊन विचार करणारी आहे. जगणारी आहे, हेच तिने यातून दाखवलं आहे.

आपलं अपत्य गुटगुटीत, सोज्वल, गोरापान वगैरे असला पाहिजे, ही व्यक्त न होणारी सुप्त इच्छा प्रत्येकाच्या मनात असतेच. पण या तथाकथित सुप्त इच्छेलाही सनी लिओनीने फाटा देत, वर्णभेदाच्या पेकाडात लाथ हाणत मुलीची निवड केली. मुळात इथेही मुलीची निवड तिने केली असंही म्हणता येणार नाही. कारण तिनेच म्हटलंय की, मुलीची निवड आम्ही केली नाही, तर मुलीनेच आमची निवड केलीय. निशा असं गोड नावही ठेवलंय.

सनी, इतकं मोठं मन घेऊन आलीस भारतात. पण तुला इथल्या कोत्या मनाने कायमच तथाकथित संस्कृतीच्या फूटपट्टीवर मोजू पाहिली. ते किती निर्बुद्ध आहेत, हे तू तुझ्या कृतीतून दाखवून दिलंस.

आणि हो, सनी, जग काय म्हणेल, या गोष्टीला तू कायमच फाट्यावर मारुन जगतेस. विशेष म्हणजे जग सारं तुला तुझ्या भूतकाळानेच ओळखू पाहत असलं, तरी तुझ्या भविष्याची वाटचाल ठळकपण दाखवून दिलीयेस, हे कुणी आता पाहत नसलं.. तरी ते नक्कीच महत्त्वाचं आहे. आज ना उद्या याचे सकारात्मक पडसाद तुझ्या प्रवासावर नक्की उमटतील.

महाराष्ट्राच्या ग्रामीण भागातील अनाथ चिमुकली दत्तक घेऊन तू जे पाऊल उचललं आहेस, ते नक्कीच कौतुकास्पद आहे. तुझ्यातल्या आईला सलाम!

अनेक नायिका नटापटा करुन मिरवत असतात. त्यातल्या अनेक केवळ सुंदर दिसणार्‍या आण चकमकीत लाईट्समध्ये झगामगा करणाऱ्या असतात. त्यांच्यापेक्षा तू किती वेगळी आहेस, या झगमगाटी दुनियेच्या पलिकडे तुझ्यातली संवेदनशीलता किती जपलीयेस, हेच तू चिमुकल्या निशाला दत्तक घेऊन दाखवलंयेस… या क्षणी अगदी मनापासून म्हणावं वाटतंय, आय लव्ह यू सनी लिओनी!