कोबाड गांधी सुटले!

'डून' या डेहारादूनमधील प्रसिद्ध शाळेत शिक्षण. संजय गांधी वर्गमित्र. त्यानंतर मुंबईतील सेंट झेवियर्समधून शिक्षण. वरळी सीफेसला अलिशान अपार्टमेंट. लंडनमधून चार्टर्ड अकाऊटन्सीचं शिक्षण...... ते आदिवासी पाड्यात काम करणारा कार्यकर्ता. कसा आहे या माणसाचा प्रवास. कोण आहे हा कोबाड गांधी?.......

साधरणत: अत्यंत गरिबीची, हालाखीची परिस्थिती, त्यातही सरकारच्या कुठल्याही योजना न पोहोचल्याने सरकारविरोधात असलेल्या रागातून किंवा अभ्यास कमी असल्याने ब्रेन-वॉशिंगमधून अनेकजण नक्षलवादाकडे झुकतात, असे अनेक संशोधनपर वृत्तांमधून किंवा संबंधित घटनांच्या विश्लेषणातून लक्षात येतं. खरंतर नक्षलवादी होणाऱ्यांची कारणं अनेक असतील, पण गरिबी आणि अशिक्षितपणा, हे त्यातले महत्त्वाचे. पण एखादा अमाप पैसे असलेला आणि उच्चविद्याविभूषित कुणी नक्षलवादी चळवळीला सहानुभूती देणारा असेल तर…. थोडं स्वीकारायला कठीण जाईल. पण कोबाड गांधी हा त्यातलाच माणूस.

भारतात बंदी असलेल्या माओवादी संघटनेचा सदस्य असल्याच्या आरोपावरुन आणि बेकायदा कृत्य प्रतिबंधक कायद्याअंतर्गत कोबाड गांधी यांना अटक करण्यात आली. मात्र, पंजाबमधील पटियाला कोर्टाने तीन दिवसांपूर्वीच कोबाड गांधींना सर्व खटल्यांमधून सुटका केली.

पण यापुढे जाऊन कोबाड गांधी या माणसाबद्दल सांगायचंय, जे थोडं इंटरेस्टिंग आणि धक्कादायक असे काही आहे. नक्षलवादी चळवळीत सहभागी होणाऱ्यांच्या आर्थिक-सामाजिक पार्श्वभूमीला छेद देणारी पार्श्वभूमी कोबाड गांधींची आहे. म्हणून त्या व्यक्तीबद्दल सांगण्याचा हा प्रयत्न...

कोबाड गांधींचा जन्म अत्यंत प्रतिष्ठित आणि श्रीमंत घरातला. अगदी एंगल्ससारखा वगैरे. म्हणजे नाही का, एंगल्सचा जन्मही उद्योगपतीच्या घरातला. मात्र, कार्ल मार्क्सच्या खांद्याला खांदा लावून कामगार वर्गासाठी भांडवलदारविरोधी मार्क्सवादी चळवळीत तो सक्रीय राहिला. तसंच काहीसं कोबाड गांधींचं.

1951 साली नर्गीस आणि अदी यांच्या पोटी कोबाड गांधी यांचा जन्म झाला. टिपिकल पारसी कुटुंबात. हे कुटुंब मूळचे गुजरातमधील. पण मुंबईत स्थायिक झालेले. कोबाड यांचे वडील अदी हे जगातील सहाव्या क्रमांकाची गणली जाणारी प्रसिद्ध फार्मास्युटिकल कंपनी असलेल्या ‘ग्लॅक्सो’मध्ये सिनियर फायनान्स एक्झिक्युटिव्ह होते. त्यामुळे घरचं वातावरण श्रीमंतीचंच. कोबाड गांधींचं घरही मुंबईतील अत्यंत उच्चभ्रू समजल्या जाणाऱ्या वरळी सीफेसवरील इमारतीत अलिशान अपार्टमेंटमध्ये. अत्यंत ऐश्योआरामाचं जगणं. कष्ट करुन जगावं, असं काही नाही. मात्र, तरीही कोबाड गांधी या माणसाला आदिवासींचं जगणं जाणून घ्यावं वाटलं, हे विशेष.

कोबाड गांधींचं सुरुवातीचं शिक्षणही डेहरादूनमधील अत्यंत प्रतिष्ठेच्या समजल्या जाणाऱ्या ‘डून’ या खासगी शाळेतून झालं. या शाळेशी त्यांचं वेगळं नातं राहिलं आहे. कायमच. विशेष म्हणजे या शाळेत शिकत असताना इंदिरा गांधींचे पुत्र संजय गांधी हे कोबाड गांधींचे वर्गमित्र होते. संजय गांधींशी कोबाड गांधींचे अत्यंत जवळचे सख्य होते. अत्यंत जवळचा मित्र. कोबाड गांधी पुढे मुंबईत आले. तरीही ते संजय गांधींना कधीच विसरले नाहीत किंवा संजय गांधी त्यांना कधी विसरले नाहीत.

पुढे मुंबईतील सेंट झेवियर्स कॉलेजमधून महाविद्यालयीन शिक्षण झालं. आणि त्यानंतर चार्टर्ड अकाऊन्टन्सीच्या शिक्षणासाठी त्यांनी लंडन गाठलं. तिथे चार्टर्ड अकाऊंटन्ट बनल्यानंतर इंग्लंडमधीलच काही कंपन्यांत त्यांनी कामही केलं. तिथेच त्यांचा काही डाव्या संघटनांशी संबंध आला आणि ते डाव्या विचारांकडे ओढले गेले.

ते भारतात परतले, त्यावेळ अकाऊंटन्सीची प्रॅक्टिस न करता किंवा कोणतंही फर्म न काढता मुंबईतल्या झोपडपट्ट्या फिरले. तिथली गरिबी पाहिली. दीन-दुबळ्याचं जगणं पाहिलं आणि थेट नागपूर गाठलं. आदिवासींच्या न्याय-हक्कांसाठी लढण्यासाठी. दरम्यान, अनुराधा यांच्याशी त्यांचं लग्न झालं. अनुराधा म्हणजे राष्ट्रीय पुरस्कार विजेते कलावंत-डॉक्युमेंट्री मेकर सुनील शानभाग यांची बहीण. अनुराधा यांचा मृत्यूही आदिवासींसाठी लढताना जंगलात झाल्याची मला एके ठिकाणी माहिती मिळाली. अनुराधा यांनीही आदिवासींसाठी आपलं आयुष्य वाहून दिलं होतं.

माओवादी विचार अधिकाधिक लोकांपर्यंत पोहोचवण्याच्या त्यांच्यावर आरोप आहे. नक्षलवादी चळवळीत ते सक्रीय होते, असाही त्यांच्यावर आरोप आहे. मात्र, न्यायालयाच्या कुठल्याही पायरीवर त्यांच्यावरचे कुठलेच आरोप सिद्ध झाले नाहीत.

आता प्रश्न असा आहे की, नक्षलवादी म्हणून आरडाओरड करुन त्यांना अटक करण्यात आली, त्यावेळी बहुतेक वृत्तपत्रांनी पानंच्या पानं भरुन कोबाड गांधींवर लेख लिहिली. नक्षलवादी अटक, असे म्हणत बातम्या दिल्या. मात्र, न्यायालयात तर तसा कोणताही आरोप सिद्ध झाला नाही. किंबहुना, कोणतंही बेकायदेशीर वक्तव्य न केल्याने त्यांना सोडूनही देण्यात आलंय. आता काय? आता पानंच्या पानं भरुन सुटल्यानंतर लिहिणार आहात का?

हे सारं झालं न्यायालय वगैरे आणि थोडंफार त्यांच्या वैयक्तिक आयुष्याबद्दल. पण मला राहून राहून वाटतं की, या माणसाच्या एकंदरीत आयुष्याबद्दल आणखी जाणून घ्यायला हवं. अत्यंत विलक्षण कुतुहलाचं आयुष्य, विस्मयचकित करणाऱ्या घटना, देशात महत्त्वाच्या स्थानी असलेल्या नेत्यांशी थेट ओळख, ऐश्योआरामाचं जीवन, गडगंज संपत्ती, तरीही आदिवासींसाठी रानोरान भटकणं.... हे सारंच अफाट आहे! काय असेल यामागची प्रेरणा? श्रीमंतीचं, ऐश्योआरामाचं जगणं सोडून आदिवासींच्या न्याय-हक्कासाठी लढायाला का गेला असेल हा माणूस? शोधायला हवं. कुछ अलगही केमिकल है इस आदमी में.... या माणसाला जाणून घ्यायला हवं आणि जमल्यास भेटायलाही हवं.

अमेरिकेतल्या पुस्तक दुकानांची सैर घडवणारे दोन लेख

पुस्तकप्रेमी आणि वाचक म्हणून जगभरात पुस्तक विक्रीची काय स्थिती आहे, हे जाणून घेण्याची उत्सुकता कायमच राहिली आहे. मग गूगल सर्च करुन याबद्दल नेहमीच माहिती मिळवतो. हे सांगण्याचं कारण म्हणजे आज यासंबंधी ‘लोकसत्ता’मध्ये गिरीश कुबेर सरांनी ’१८ मैलांची ग्रंथयात्रा’ मथळ्याचा लेख लिहिलाय. यात त्यांनी न्यूयॉर्कमधील ‘स्ट्रँड बुक स्टोअर’च्या यशस्वी वाटचालीबद्दल सांगितलंय.

८९ वर्षांपूर्वी म्हणजे १९२७ साली सुरु झालेल्या स्ट्रँड बुक स्टोअरमध्ये आजच्या घडीला सुमारे २५ लाख 'प्रिंटेड' पुस्तकं आहेत. तीन मजली इमारतींचा त्यांचा संसार आहे. इथे ‘प्रिंटेड’ हा शब्द जाणीवपूर्वक वापरलाय. कारण किंडल किंवा इतर ईबुक रिडर डिव्हाईसमुळे प्रिंटेड पुस्तकं वाचण्याकडे कळ कमी दिसतो, अशी ओरड आहे. मात्र, हे पूर्णपणे सत्य नाही, हे कुबेर सरांच्या या लेखातून पुन्हा एकदा अधोरेखित झालं. लेख एकंदरीत भारीय. वाचनीय. सहज आणि सोप्या भाषेत लिहिलेला.

याच निमित्ताने आणखी एका लेखाचा इथे उल्लेख करणं मला महत्त्वाचं वाटतं, तो म्हणजे निळू दामलेंच्या ब्लॉगचा. साधारणत: मी आंतरराष्ट्रीय घडामोडींचं विश्लेषण वाचण्यासाठी निळू दामलेंचा ब्लॉग (http://niludamle.blogspot.in/) फॉलो करतो. न चुकता प्रत्येक नवीन पोस्ट वाचत असतो. दामले सरांनी जवळपास तीन-चार आठवड्यांपूर्वी त्यांच्या ब्लॉगवर ‘जुनी पुस्तकं, दर्जेदार कचरा’ नावाचा लेख लिहिलाय. अमेरिकेतल्या पुस्तक व्यवसायाचा आढावा घेणारा हा लेख अत्यंत वाचनीय असा आहे.

दामले सरांनी या लेखात अमेरिकेतील आयडोहा राज्यामधील ‘बेंट कॉर्नर्स युज्ड बुक्स’ या दुकानाबद्दल सांगितलंय. जुनी पुस्तकं विक्री, खरेदी असं या दुकानाचं स्वरुप. यासोबत आणखी दोन दुकानांबद्दल दामले सरांनी या लेखात सांगितलंय. ती दुसरी दोन दुकांनी लय भारीयेत. मला खूप आवडली.

त्यातलं पहिलं म्हणजे- पॉवेल बुक्स. अमेरिकेतील पोर्टलँड शहरात हे दुकान वसलंय. आपण इमॅजिन करु शकत नाही, हे दुकान तब्बल १.६ एकरावर पसरलंय. हे दुकान १९७१ साली सुरु झालंय. पुस्तकं खरेदी-विक्री असं या दुकानाचं स्वरुप. दिवसाला जवळपास ३००० पुस्तकं हे दुकान खरेदी करतं. दुकानाचं उत्पन्न सुमारे १० कोटी डॉलर आहे. प्रिंटेड पुस्तकांच्या दुनियेत हे नक्कीच आश्वासक उदाहरण आहे.

दामले सरांनी या लेखात आणखी एका दुकानाचा उल्लेख केलाय, तो म्हणजे- मिनेसोटातील ‘कॉमन गुड बुक्स’. इथेही जुनी पुस्तकं विकली जातात. इथला मालक जाम विनोदी आहे. त्याने जुन्या पुस्तकांच्या कपाटावर लिहिलंय- ‘Quality Trash’ म्हणजेच दर्जेदार कचरा. मला या नावावरुनच भारी वाटलं. क्वालिटी ट्रॅश. कसलं भारीय. साला कचरा या शब्दालाही दर्जा मिळवून दिलाय. अशा आणखी काही दुकानांबद्दल दामले सरांनी या लेखात लिहिलंय. ज्यांना शक्य त्यांनी दामले सरांचा ब्लॉग नक्की वाचा. वर लिंक दिलीच आहे.

जगभरातील पुस्तकांच्या दुकानांचे किस्से भारीयेत. विशेषत: युरोप-अमेरिकेत पुस्तकांच्या दुकानांनाही वेगळा इतिहास-भूगोल आहे. तसं आपल्याकडे फार कमी आहे. किंवा असल्यास मला माहित नाही. असो.

कुबेर सरांचा आजचा लेख वाचल्यावर तीन आठवड्यांपूर्वी वाचलेला निळू दामलेंचा लेख आठवला. म्हणून थोडं शेअर केलं.

“काय बकाल वस्तीत राहतोस रे तू!”

पुस्तकं वाचत असताना काही वेळा काही लेखच्या लेख किंवा संपूर्ण कथाच आपल्या आयुष्याशी रिलेट करणारी वाटते. त्यावेळी ते पुस्तक वाचण्यातही वेगळी मजा निर्माण होते. आपण आपल्याबद्दलच काहीतरी वाचत आहोत, असं वाटू लागतं. माझ्या बाबतीत असं अनेकदा झालंय. म्हणजे पुस्तकच्या पुस्तक नव्हे, पण एखादी कथा, एखादा लेख वगैरे माझ्याशीच रिलेटेड वाटू लागतं. वाचताना मग आणखी मजा येते.

       

आज वीक ऑफ असल्याने मनोहर सोनवणेंचं 'सदरा बदललेली माणसं' वाचायला घेतलंय. वसंत आबाजी डहाकेंची दीर्घ प्रस्तावना वाचल्यानंतर 'हुश्श्श' करत पुस्तकातील लेखांकडे वळलो.

       

जागतिकीकरणाच्या रेट्यात आपलं भोवताळ कसं बदलत गेलंय, याबाबत काही वैयक्तिक किस्से, मात्र ते आपलेसे वाटावे, असे किस्से या पुस्तकात आहेत. एकूण दहा लेखांचा हा संग्रह. पैकी सध्या पहिल्याच लेखात अजून मी आहे. 'स्केवअर फुटातली माणसं' हा पहिला लेख वाचतोय. पुण्यातील सोमवार पेठेतील लहानश्या खोलीतलं राहणीमन पुढे कसं बदलत गेलं, हे सोनवणेंनी यात मांडलंय. या लेखाच्या पहिल्याच पानावरील लेख मला रिलेट करणारा वाटला. तो असा :

मनोहर सोनवणेंनी आपल्या पुस्तकाच्या पहिल्याच लेखाच्या सुरुवातील राहत असलेल्या वस्तीची एक आठवण सांगितलीय. त्यांनी लिहिलंय- आमचा वाडा ज्या गल्लीत होता तिचं नाव खडीचं मैदान. ही या शहरातली सामान्याहून सामान्य, कुणाच्या खिजगणतीतही नसलेली एक नगण्य गल्ली. इथून तिथून सारी सामान्य माणसांची वस्ती. त्यांना तुम्ही दारिद्र्यरेषेखालचे म्हणा वा वरचे, त्यांनं काहीही फरक पडला नाही. त्यांचा जगण्याचा झगडा कधी चुकला नाही. जातीधर्माची लेबलं इथल्या लोकांनीही मिरवली असतील; पण त्यांच्या वाट्याला येणाऱ्या कष्ट, दु:ख, अवहेलनेने कधी हा भेदभाव पाहिला नाही. बाप्यांची शिवराळ भांडणं, हाणामाऱ्या, दारु पिऊन झिंगत येणं हे इथं स्वभावत:च घडणारं. सार्वजनिक नळावर पाणी भरताना नाही तर धुणी धुताना एकमेकींच्या अंगावर बाया-बापड्यांनी धावून जाणं काय किंवा दुपारच्या वेळी आपापल्या दारात बसून दुसरीच्या घरातले गहू-ज्वारी-तांदूळ निवडणं काय, हेच इथलं रोजचं जिणं. सगळ्या घरांची दारं सताड उघडी. झाकून ठेवावं, लपवून ठेवावं असं त्यांच्याकडे काहीच नव्हतं. अशा वस्तीला ‘बकाल’ म्हणतात, हे मला मी कॉलेजात गेल्यावर माझ्याकडे आलेल्या एका मित्रामुळे समजलं. माझ्या घरुन परतताना तो म्हणाला, “काय बकाल वस्तीत राहतोस रे तू!”

मला आठवतंय मी मुंबईतील साठ्ये कॉलेजमध्ये असतानाचा एक प्रसंग. तेव्हा पार्ल्यातील विमानतळानजीकच्या झोपडपट्टीत राहत होतो. कॉलेजमधून प्रोजेक्ट म्हणून शॉर्टफिल्म करायला सांगतली होती आणि प्रोजेक्टसाठी एक मित्र घरी आला होता. हा मित्र अंधेरीतील कोलडोंगरी भागातील एका हायक्लास टॉवरमध्ये राहत होता. त्याला झोपडपट्टीची तशी सवय नव्हती. प्रोजेक्टचं काम झाल्यानतंर तो निघूनही गेला. तोपर्यंत काहीच बोलल नव्हता. दुसऱ्या दिवशी कॉलेजमध्ये आणखी एका मित्राला तो सांगत होता, “अरे हा नामदेव कुठल्या कोनावड्यात राहतो रे! जीव घुसमटायला लागला.” तेव्हा मनोहर सोनवणेंसारखंच माझ्याही मनातील गल्लीविषयक अभिमानाला ते वाक्य फार लागलं होतं.

अत्यंत रिलेट करणारा हा प्रसंग. मनोहर सोनवणेंचं पूर्ण पुस्तक वाचायचंय. पण पहिल्याच लेखातील पहिल्याच पानावरील हा प्रसंग अगदी माझाच वाटला. अर्थात आता पुढे पुस्तक वाचताना थोडी वेगळीट मजा येणार आहे. कारण हे पुस्तक आणि त्यातील प्रसंग आपलसे वाटू लागलेत.

पूर्ण झाल्यावर आणखी लिहीन. तोपर्यंत इतकंच!

आधार देणारा माणूस : दिपक करंजीकर

नुकताच मुंबईत आलो होतो. डहाणूकरमध्ये अकरावीसाठी प्रवेश घेतला. कमवून शिकावं लागणार, हे घरातून न सांगताच कळलं होतं. कारण शिकवण्याची घरच्यांची परिस्थिती नव्हती. अशात मुंबईला आल्यावर सर्वात पहिलं काम केलं ते पेपरलाईन टाकण्याचं. त्यावेळी पार्ल्यातील संत जनाबाई रोडवरील इमारतींमध्ये पेपर टाकत असे. शिवाय याच रस्त्यावरील पार्ले निमेश सोसायटीसमोरील जी. के. जाधव नावाच्या भल्या गृहस्थाच्या पेपर स्टॉलवर पेपर विकण्यासाठी दुपारी 11 पर्यंत बसत असे. त्यावेळी पेपर वाचण्याची सवय लागली. डहाणूकरमध्ये नाट्यमंडळात सक्रीय असल्याने लोकसत्ता-मटामधील नाटकांच्या जाहिराती पाहून नवं नाटक आल्यावर ते आवर्जून पाहणं, हे ठरलेलं असायचं.

काही दिवसांनी एक व्यक्ती पेपर स्टॉलवर इंडियन एक्स्प्रेस घेण्यासाठी आली. या व्यक्तीला कुठंतरी पाहिल्यासारखं वाटलं. नंतर ते दिपक करंजीकर असल्याचं लक्षात आलं. ‘गांधी विरुद्ध सावरकर’, ‘प्रेमाच्या गावा जावे’ या आपण पाहिलेल्या नाटकातील कलाकार. दिपक सर पेपर घ्यायला आले की, त्यांच्यासोबत नेहमी बोलणं व्हायचं. मी शिकतोय, मला वाचनाची आवड आहे, मला नाटकांची आवड आहे हे सर्व त्यांना कळल्यावर ते माझ्याशी आणखी आपुलकीने बोलू लागले. अगदी पेपरस्टॉलवरुन घरी चहा प्यायला बोलवत असत आणि विविध विषयांवर गप्पा मारत असत.

कितीही मेहनत करावी लागली तरी बेहत्तर पण शिक्षण सोडू नको, काही गरज लागल्यास बिनदिक्कीतपणे घरी ये आणि माग, असे सांगणारे दिपक सर माझ्यासाठी त्यावेळी एकप्रकारे आधारस्तंभ होते आणि आजही आहेत. नाटकांच्या प्रयोगानिमित्ताने बाहेर जात असत. मात्र, जेव्हा कधी पेपर घेण्यासाठी येत असत, तेव्हा माझ्याशी वेगवेगळ्या विषयांवर चर्चा करत असत. एवढा मोठा कलाकार आपल्याशी बोलतो, याचं खूप बरं वाटायचं. आजूबाजूने जाणारे लोक माझ्याकडे पाहत बसायची. मराठी नाट्यपरिषदेचे कार्यवाह-सिने-नाट्य अभिनेता आपल्याशी बोलतो, हे खूप काही वाटायचं.

मुंबईत आल्यावर दिपक सर अशी व्यक्ती होती, ज्यांनी शिक्षणासाठी मानसिक आधार दिला. ज्या काळात शिक्षण सोडून आता फक्त काम करावं, असा विचार मनात येत होता, त्यावेळी दिपक सरांनी मला समजावून शिक्षण पूर्ण करण्यास सांगितलं.

पुढे अर्थक्रांती प्रतिष्ठानच्या मुंबई ऑफिससोबत काम करण्यासाठी त्यांनी माझी निवड केली. मग त्यांच्याशी नेहमी बोलणं व्हायचं. अगदी घरातला एक असे ते माझ्याशी वागायचे आणि आजही तसेच वागतात.

आजही कधी पदोन्नती झाली, स्पर्धा जिंकलो, लेख छापून आला की त्यांना आवर्जून मेसेज करतो, मग रिप्लाय म्हणून दिपक सरांचा एक नेहमीचा मेसेज येतो, तो मेसेज खूप प्रेरणादायी असतो. तो म्हणजे ‘नामदेवा, मोठा हो. अभिमान वाटतो तुझा.’

कलाकार म्हणून हा माणूस ग्रेट आहेच, पण माणूस म्हणूनही. अगदी डाऊन टू अर्थ. आजही एबीपी माझाच्या ऑफिसमध्ये कधी 'माझा विशेष'च्या चर्चेसाठी आले, तरी माझ्या डेस्ककडे आवर्जून येतात. मी नसलो, तर माझी चौकशी करतात. भारी वाटतं. 'आपली माणसं' अशीच असतात.

आज दिपक सरांचा वाढदिवस... सर वाढदिवसाच्या खूप खूप शुभेच्छा!

एक्झिट

रात्री दोन वाजता 'अफवा खरी ठरावी म्हणून...'ची पहिली कथा संपवली. एक्झिट. कथा एकच. पण दोन भागात- 'एक्झिट १' आणि 'एक्झिट २'. पहिला भाग वाचत असताना हिच कथा आहे, असं वाटून जातं. पण दुसरा भाग काहीतरी नवीनच समोर ठेवतो. पार धक्काच देतो. जोराचा.

एक्झिट कथा दोन स्त्रियांच्या मनातलं वादळ मांडते. मीता आणि प्रज्ञा- एक कथेची पात्र, तर दुसरी कथा लेखिका. एक्झिट एक कथा असली, तरी दोन जगणं आपल्यासमोर ठेवते.

कथा काल्पनिक नसतात, या मताचा मी आहे. त्या अनुभवाधारित किंवा प्रसंगाधारित असतात. (केवळ मनेरंजनासाठी लिहिलेल्या कथांबाबत बोलत नाही. कारण त्या पूर्णपणे काल्पनिकच असतात.) अर्थात कथेच्या गरजेनुसार थोडी खेचाखेच आणि काही रंजित घटना त्यात समाविष्ट केल्या जातात. पण सरसकट नाही. आणि काही कथा तर आपल्या आजूबाजूला घडलेली एखादी घटनाच वाटावी इतकी वास्तवदर्शी असते. 'एक्झिट'ला वास्ताचा मोठा स्पर्श मला जाणवला. ती कुठल्या घटनेवर आधारित आहे की पूर्णपणे कल्पनेतून साकारलीय, हे कथालेखिकाच सांगू शकेल. म्हणजे प्रज्ञा दया पवार याच.

पहिल्या भागात मीता नामक स्त्रीची कथा आणि व्यथा मांडलीय. सिद्धहस्त दिग्दर्शकाशी १५ वर्षांचं लग्न मोडून एका ज्युनियर आर्टिस्टशी म्हणजेच कुबेरशी नीता लग्न करते. पण त्याच्यशी पटत नाही. तो मारझोड करतो. एका मोठ्या दिग्दर्शकाला सोडून ज्युनियर आर्टिस्टशी लग्न केलं. का तर तो आवडला. पण काळाने त्यालाही बदलवलं. मग पुढे मीताच्या मनाची घालमेल. कुबेर घर सोडून जातो. मीता एकटी पडते वगैरे. असं खूप काही पहिल्या भागात कथा गुंतवते.

आता दुसरा भाग याच कथेचा शेवट असेल, असं वाटतं तोच काहीतरी धक्कादायक वाचयला मिळतं. प्रज्ञा नामक लेखिकेने कथा लिहिलेली असते आणि पहिल्या भागातील मीता ही प्रज्ञाच्या कथेची पात्र असते. कथेचं रुपच पालटतं. अगदी धक्कादायकपणे. मध्यरात्री मीता म्हणजेच कथेची पात्र लेखिकेच्या घरी येते. मग सुरु होतो लेखिका प्रज्ञा आणि कथेतील पात्र मीता यांचा संवाद. वाचक अक्षरश: गुंतून राहील असा संवाद.

पहिला भाग गुंतवून ठेवतो कथेत, तर दुसरा भाग धक्केच देतो. कथेचं पात्रच रात्री अपरात्री घरी येतं म्हटल्यावर आणखी काय होणार?

मीताची कथा प्रज्ञाने छान लिहिलीय आणि प्रज्ञाची कथा प्रज्ञा दया पवार यांनीही छान लिहिलीय. कथेचा फॉर्म प्रचंड आवडला.

'अफवा खरी ठरावी म्हणून...'ची पहिलीच कथा खूप आवडली. म्हणून त्यावर थोडं लिहिलंय. अजून यातील ११ कथा वाचायच्या आहेत. आता थेट संपूर्ण कथासंग्रह वाचून झाल्यावरच सविस्तर लिहीन. तोपर्यंत इतकंच.

(माझं अनुभवविश्व कदाचित या कथांमधील बारकावे, संदर्भ नीट समजू शकणार नाही. पण तेवढी मुभा वाचकांनी आणि लेखिकेने मला द्यावी.)

ऑगस्टची खरेदी

ऑगस्टच्या पगाराची खरेदी उशिरा झाली. इतकी की, पाच-सहा तारखेपर्यंत होणारी खरेदी, आज १४ तारीख उजाडली. म्हणजे पंधरवडा उलटलाच. हे ठीक नाही. पाच-सहा तारखेपर्यंत नवी पुस्तकं घरात आलीच पाहिजेत. अन्यथा पुस्तकांचं कपाट सैरभैर होतं. बाकी काही नाही.

माझ्या पुस्तकांचं कपाट म्हणजे अतृप्त आत्माच. पुस्तकांची भूक शमता शमत नाही. महिन्याच्या सुरुवातीला नवी पुस्तकं हवीच. अन्यथा मला त्रास देतो. हे कपाट माझ्यावर आर्थिक मंदी लादणार, हे नक्की. असो.

तर पहिल्या आठवड्याऐवजी आज पंधरवाडा उलटता-उलटता वझिरा नाका गाठला. शब्द बुक गॅलरीत गेलो. आज पूर्ण बुक हाऊस फिरलो नाही. पहिल्याच स्टँडमधील आठ पुस्तकं निवडली. अर्थात प्रत्येक पुस्तक वाचावं असंच आहे.

खरंतर पुस्तक निवडण्यामागे एक कारण असतं. तसंच आजच्या खरेदीतील पुस्तकांनाही आहे. आज जी पुस्तकं घेतलीयेत, त्यात ग्रामीण वास्तव मांडणारीच निम्मी आहेत. उदाहरणार्थ- कृष्णात खोतांच्या 'गावठाण' आणि 'धूळमाती' या दोन कादंब-या, शिवाय आसाराम लोमटेंचे 'इडा पीडा टळो' आणि 'आलोक' हे दोन कथासंग्रह.

पण फक्त ग्रामीणच नाही. असंही एक पुस्तक खरेदी केलंय, जे खरंतर आधीच वाचायला हवं होतं. पण असो. उशिरा का होईना अखेर माझ्या संग्रहात दाखल झालंय. ते म्हणजे, प्रज्ञा दया पवार लिखित 'अफवा खरी ठरावी म्हणून..' हा कथासंग्रह.

आणि वरील पुस्तकांसोबत माझ्या आवडत्या लेखाकाची एकूण तीन पुस्तकं खरेदी केलीत. अर्थात विलास सारंग यांची. 'तंदूरच्या ठिणग्या', 'मॅनहोलमधला माणूस' आणि 'कविता १९६९ ते १९८४' अशी तीन पुस्तकं. खरंतर विलास सारंगांचे संपूर्ण साहित्य माझ्या संग्रही हवंय. लवकरच घेईन. कारण शेवटी खिशाकडेही पाहावं लागतं. नाहीतर उशिरा येणारी आर्थिक मंदी आताच यायची अंगावर.

तर प्रवीण बांदेकरांचं 'उजव्या सोंडेच्या बाहुल्या' घ्यायचं होतं. ते विसरलो. पुढच्यावेळी तेच आधी घेणार. असो.

एकंदरीत आज मोठी खरेदी केलीय. पुस्तकांचं कपाट आणि माझी वाचनाची भूक थोडी का होईन यांनी शमवण्याचा प्रयत्न करतो. अजून खूप वाचायचंय. खूप खरेदी करायचीय. तोपर्यंत इतकंच.

गांधी, उदयनराजे आणि अॅट्राॅसिटी

महात्मा गांधी आणि उदयनराजेंमध्ये लय इंटरेस्टिंग साम्य आहे. कुणी विचारही केला नसेल. पण तुम्हाला तर माहितंचय मी किती हुशार आहे. त्याच हुशारीचा वापर करुन गांधी आणि उदयनराजेंमधलं 'साम्य' शोधलंय. चला... फार दुनिया घुमाके न आणता सांगूनच टाकतो.

गांधी कुठेतरी कधीतरी बोलले होते की, माझी दोन विधानं परस्परविरोधी असतील, तर दुसरं विधान ग्राह्य धरा. कारण दोन विधानांदरम्यान माझ्यात मतपरिवर्तन झालं असणार.

उदयनराजेही याच पाँईंटवर गांधींसारखे आहेत. आता उदयनराजे असे कुठे म्हणाले नाहीत. पण त्यांचा इतिहास हेच सांगतो की, त्यांच्या दोन विधानांपैकी दुसरं विधान ग्राह्य धरावं. कारण उदयनराजेंनी पहिलं विधान 'चढल्यावर' केलं असण्याची शक्यता अधिक असते. 'उतरल्यावर' कळतं की, आपण बोलण्यातून मोठा घोळ घातलाय. मग दुरुस्ती करुन दुसरं विधान करतात.

आता तुम्हाला माहितंचंय की मी उदाहरणाशिवाय बोलत नाय. घ्या उदाहरण- बाबासाहेब पुरंदरेंना महाराष्ट्रभूषण देण्यासाठी पत्रकारांसमोर पाठिंबा दर्शवला. पण नंतर बहुधा 'उतरली' असावी. तेव्हा मग पत्रक काढून 'बाबासाहेब पुरंदरे लिखित शिवरायांचा इतिहास वास्तवाला धरुन नाही' असे जाहीर केलं आणि महाराष्ट्रभूषण देण्यास कडाडून विरोध केला.

सो उदयनराजेंना इतकं सिरियसली घेण्याची गरज नाही. टेक इट इजी.

आता राहता राहिला मुद्दा अॅट्राॅसिटीचा किंवा गैरवापर होत असल्याचं बोलण्याचा. तर गैरवापर होतोय, असंही बोलायचं नाही ही हुकुमशाही आहे. रद्द करावा की नाही, हा आकडेवारी व गैरवापरांच्या संख्येवर आधारित मुद्दा आहे. पण गैरवापर होतोय, असंही बोलू नये, हे जरा अतिच होतंय.

कुणी निरपराध मराठा तरुण केवळ अॅट्राॅसिटीमुळे पोलीस ठाण्याचे आणि कोर्टाचे उंबरठे झिजवत असेल, तर त्या कायद्याविरोधात त्याच्या मनात राग निर्माण होणं सहाजिक आहे आणि हा राग व्यक्तच करायचा नाही, असे म्हणणे म्हणजे मुस्कटदाबी आहे.

बाकी अॅट्राॅसिटीचा किती गैरवापर होतोय, याची आकडेवारी अजून माझ्याकडे तरी नाही. माझं गाव कुणबी आणि मराठ्यांचं आहे. मात्र, अजूनही कुणाला अॅट्राॅसिटीचा गैरवापर झाल्याचा अनुभव नाही. तरीही अॅट्राॅसिटीवर सखोल चर्चा व्हावी, या मताचा मी आहे.