प्रिय गुरुजी

प्रिय गुरुजी,

आज तुमचा स्मृतीदिन. 24 डिसेंबर 1899 साली कोकणातील पालगडमध्ये तुमचा जन्म झाला. ज्या ‘श्यामची आई’मधून तुम्ही जिला अजरामर केलंत, त्या यशोदामायेच्या पोटी. खरंतर हे सागंण्याची वेळ आलीय, हेच मोठं दुर्दैव. कोण होते साने गुरुजी, असा कुणी प्रश्न विचारला, तर फार फार तर आगामी चार-पाच वर्षांत उत्तर मिळू शकेल. मात्र, ‘पांडुरंग सदाशिव साने’ कोण, असा प्रश्न आज विचारल्यास, पृथ्वीची निर्मिती कशी झाली, हा प्रश्न विचारल्यावर जशा चेहऱ्यावर एक्स्प्रेशन्स असतात, तशा दिसतील. आणि हे मला आश्चर्यकारक वाटत नाही. कारण हल्ली केजी-बिजी किंवा ट्युशन वगैरे या शाळेआधीच्या शाळेमुळे तुमचे विचार मुलांपर्यंत पोहोचतच नाहीत. फार-फार तर सातवी-आठवीपर्यंत मराठी पुस्तकातील एखाद्या धड्यात तुम्ही बंदिस्त झाला आहात.

आता विशी-तिशीत असलेल्यांना बऱ्यापैकी आणि त्याहून वयाने मोठे असलेल्यांना जरा नीटसं तुमचं कार्य माहित आहे. बाकी सर्व बट्याबोळ आहे. त्याबद्दल या पिढीचा प्रतिनिधी म्हणून सॉरी.. खरंतर मी माफी मागितलेलं तुम्हाला आवडणार नाही. कारण आपल्या विद्यार्थ्याने कायम स्वाभिमानाने राहावं, अशी तुमची कायम इच्छा असायची. असो. तर गुरुजी, आज मी तुम्हाला पत्र लिहिण्याचं कारण फार वेगळं आहे. समाजातील विदारक परिस्थिती, तुम्ही ज्या राज्यात जन्म घेतलात, त्याच राज्यात गुरु-शिष्य परंपरेला काळीमा फासणाऱ्या घटना घडत आहेत. तुम्ही असतात, तर तुम्हालाही हे बघवलं नसतं. म्हणून तुम्हाला पुन्हा एकदा आठवावसं वाटतं आहे. तुमच्या असण्याची गरज भासते आहे.

बरं हे पत्र लिहिण्याचं आणखी एक कारण, ते म्हणजे आज मी तुम्हाला तुमचंच कार्य सांगणार आहे. हो..हो…मला माहित आहे, तुमचं कार्य तुम्हाला सांगण्यात काय अर्थ आहे? पण गुरुजी, आता तुमच्या कार्याची, विचारांची, संस्कारांचा पुन्हा इथे उल्लेख करुन या निमित्ताने तुमच्या कार्याची पुन्हा एकदा उजळणी होईल. कारण माझ्यासह अनेकजण तुमचे संस्कार विसरले आहेत. तुम्ही तुमच्या आसवांनी लिहिलेलं ‘श्यामची आई’ पुस्तक केवळ आम्ही पुस्तक म्हणूनच वाचलं. ते संस्काराचं विद्यापीठ आहे, हे आमच्यापर्यंत पोहोचलंच नाही. बहुधा म्हणूनच आज मानवतेला कलंक फासणाऱ्या घटना दिवसेंदिवस घडताना दिसत आहेत.

आज अमाप पैसा आहे, अशी मुलं शिक्षणाच्या नावाखाली मजामस्ती करतायेत आणि ज्याच्याकडे पैसे नाहीत, असे निमूटपणे शिक्षण सोडून गप्प आहेत. शिक्षणापासून वंचित असलेल्यांची संख्या दिवसागणिक वाढत जाते आहे. श्रीमंत-गरीब यांच्यातील दरी भयानकरित्या वाढत जाते आहे. घरावर पराकोटीचं आर्थिक संकट असतानाही तुम्ही शिक्षणासाठी घेतलेल्या परिश्रमांची मला आठवण होते. त्या परिश्रमांचा मला आवर्जून येथे उल्लेख करावासा वाटतो. खरंतर तसं पाहायला गेलो तर तुमचं घर श्रीमंत. म्हणजे तुमचे वडील म्हणजे सदाशिवराव खोत. खोताचं घराणं म्हटलं की श्रीमंत असं घराणं. मात्र, तुमच्या घराची आर्थिक स्थिती खालावत गेली आणि त्यात घरही जप्त झालं. अशा घरात तुमचा जन्म झाला.

प्राथमिक शिक्षण पालगडला घेतल्यानंतर पुढील शिक्षण घ्यायचं की नाही, यावर तुमच्या घरात विचार सुरु झाला. कारण आर्थिक परिस्थिती म्हणावी तशी चांगली नव्हती. त्यामुळे पुढील शिक्षणासाठी तुम्हाला मामांच्या घरी पाठवण्यात आले. पुण्याला. मात्र पुण्यात न जमल्याने तुम्ही पालगडाला परतलात आणि दापोली मिशनच्या शाळेत शिकू लागलात. खरंतर ‘हुशार विद्यार्थी’ म्हणून तुमची पहिली ओळख इथेच झाली. घरातील गरिबी वाढल्याने तुम्ही औंध संस्थानात राहायला जाण्याचा निर्णय घेतलात आणि तोही एका मित्राच्या सांगण्यावरुन. गरीब विद्यार्थ्यांना औंध संस्थानात मोफत जेवण मिळत म्हणून तिथे तुम्ही दाखल झालात खरे.. मात्र, शिक्षणासाठी हालअपेष्टा सुरुच राहिल्या. दरम्यान, प्लेगची साथ पसरली आणि औंध संस्थानातील शिक्षण अर्धवट सोडून तुम्ही पुन्हा पालघरल परतलात. मग त्यानंतर पुण्याच्या नूतन विद्यालयात दाखल झालात. अखेर 1918 साली तुम्ही मॅट्रिक झालात. पुढे न्यू पूना कॉलेज म्हणजे आताच्या एस. पी. कॉलेजमधून एमएपर्यंतच शिक्षण पूर्ण करुन अंमळनेरमध्ये एका शाळेत शिक्षक म्हणून रुजू झालात आणि तिथेच प्रताप हायस्कूलच्या वसतिगृहाचे प्रमुख. आणि इथेच आम्हाला आमचे ‘गुरुजी’ सापडले. तुमच्या रुपाने…

मनाने अतिश हळवे असणारे तुम्ही वसतिगृहातील मुलांना स्वावलंबनाचे धडे दिलेत. तुमच्यातला प्रेमळ शिक्षक खऱ्या अर्थाने इथे दिसला. विद्यार्थ्यांना सेवावृत्ती शिकवलीत. तुमचं शिक्षण हालाखीच्या परिस्थितीत झाली. मात्र, गरिबीपुढे कधीच हार मानायची नाही आणि त्यात शिक्षणासाठी तर नाहीच नाही, ही शिकवण तुम्ही विद्यार्थ्यांना स्वानुभवातून पटवून दिलीत.

“करी मनोरंजन जो मुलांचे

जडेल नाते प्रभुशी तयाचे”

असे म्हणत तुम्ही विद्यार्थ्यांचं मनोरंजन करत गोष्टींच्या माध्यमातून शिक्षण दिलेत. छान छान गोष्टी, धडपडणारी मुले, आस्तिक, मिती, रामाचा शेला ही पुस्तकं तुम्ही यासाठीच खास लहान मुलांसाठी लिहिलीत. 1928 मध्ये याच प्रेरणेतून ‘विद्यार्थी’ मासिकही सुरु केलंत. तुमच्या शिक्षकी पेशाचं वर्णन तुमच्याच भाषेत सांगायचं तर, गुळाच्या ढेपेला जशा मुंग्या चिकटतात. तशी तुमच्या भोवती मुलं गोळा होत असत. खरंतर तुमची स्तुती तुम्हाला आवडणार नाही. तुम्ही आता असतात, तर पटकन म्हणाला असातात, ‘मी काहीच केलं नाही. माझे विद्यार्थीच हुशार आहेत.’ पण खरंच, गुरुजी, तुमच्यातला मोठेपणा शब्दात व्यक्त न करणारा आहे.

पुढे महात्मा गांधींच्या विचारांनी प्रभावित होऊन तुम्ही 1930 चया सुमारास देशाच्या स्वातंत्र्य लढ्यात उडी घेतलीत. समाजिक क्षेत्र ते देशाचा स्वातंत्र्य लढा आणि पुन्हा समाजकार्य असा प्रवास असणारे बहुधा तुम्ही देशातील एकमेव असाल. स्वार्थाचा ज्याला कधी स्पर्शही झाला नाही, अशातले तुम्ही होतात.

गुरुजी, स्वातंत्र्य लढ्यात सहभागी झाल्यानंतर 1930 ते 1950 या कालावधीत तुम्ही जवळपास 6 वर्षे 6 महिने तुरुंगवास भोगलात. मग तुम्ही कधी धुळ्याच्या तुरुंगात तर कधी नाशिकच्या, जळगाव आणि येरवाड्याच्या तुरुंगातही तुम्ही होतात. 1933 साली नाशिकच्या तुरुंगात असताना तुम्ही रोज रात्री आपल्या सहकाऱ्यांना आईच्या आठवणी सांगितल्यात आणि याच आठवणी पुढे सहकाऱ्यांच्या आग्रहास्तव लिहून काढल्यात.. त्या आठवणींचं लेखन रुपांतर म्हणजे ‘श्यामची आई’

गुरुजी, श्यामच्या आईबद्दल काय बोलावं आणि किती बोलावं हा प्रश्न माझ्यासमोर आहे. आजही आपण पाहिलं तर लक्षात येईल की, दर शंभरा मुलांपैकी 80-85 मुला-मुलींना पहिलं पुस्तक ‘श्यामची आई’चं वाचलं असेल, अशी मला खात्री आहे. संस्कारचं विद्यापीठ म्हणून उगाच मराठी साहित्यकारांनी या पुस्तकाचा गौरव केला नाही. अनेकजण अनेकदा आपपाल्या पुस्तकाबद्दल म्हणतात, ‘मी प्रचंड मेहनतीने हे पुस्तक लिहिलं आहे’.. मात्र, तुमच्या पुस्तकाबद्दल नेहमी म्हटलं जातं की, “श्यामची आई हे पुस्तक आसवांनी लिहिलं गेलं आहे. दाटून आलेल्या गळ्यातून आणि दाबून ठेवलेल्या हुंदक्यातून हे महाकाव्य लिहिलं गेलं आहे.” खरंच आहे हे. श्यामची आई वाचत असताना कुठलंही पान उघडलं आणि डोळ्यातून टचकन पाणी नाही आलं, तरच नवल. “कोंड्याचा मांडा करुन कसा खावा आणि गरिबीतही आपले स्वत्व व सत्त्व न गमविता कसे रहावे, हे माझ्या आईनेच मला शिकवले.” असे म्हणत तुम्ही मातृप्रेमाचं महाकाव्य चितारलंत…‘श्यामची आई’च्या रुपाने. अमृताशी पैजा जिंकण्याचं सामर्थ्य आपल्या मराठी भाषेत आहे, हे ज्ञानोबा माऊलींचं म्हणणं ‘श्यामची आई’ वाचल्यानंतर मनोमन पटतं.

गुरुजी, श्यामची आई वाचताना एक प्रश्न राहून राहून पडतो, तो म्हणजे तुम्ही 45 रात्रींपैकी 42 रात्रींच्या गोष्टी सांगितल्यात. मात्र त्या तीन रात्रींमध्ये कोणत्या आठवणी होत्या, हे सांगितलंत नाही. हा प्रश्न कायम माझ्यासारख्या अनेक विद्यार्थ्यांना पडतो. पण तो प्रश्न फार मोठा ठरत नाही. कारण तुम्ही 42 रात्रीत सांगितलेल्या गोष्टी आमचं आयुष्य घडवण्यासाठी आणि येणाऱ्या कोट्यवधी पिढ्यांना संस्कार शिकवण्यासाठी पुरेशा आहेत. तुमच्याच शब्दात या पुस्तकाचं वर्णन करायचं तर, ह्रदयातील सारा जिव्हाळा तुम्ही यात ओतलेला आहे. आणि हा जिव्हाला आम्हाला आयुष्य जगण्याची दिशा देतो.

गुरुजी तुम्हाला माहित आहे का, हल्ली पुस्तकाच्या मालकीहक्कावरुन किती वाद होतात. कुणाचं पुस्तक कुणी चोरतं तर कुणी थेट कथाच. मग कोर्ट कचेऱ्या वगैरे. पण मला येथे तुमच्या एका प्रसंगाचा आलर्जून उल्लेख करावा लागेल. तुम्हाला आठवतंय, श्यामची आई प्रकाशित झाल्यानंतर काही दिवसांनी ‘पत्री’ कवितासंग्रहावर इंग्रज सरकारने बंदी आणली. कारण तो संग्रह पुण्याच्या अनाथ विद्यार्थी गृहाच्या मालकीच्या लोकसंग्रह छापखान्याने छापला होता. त्यामुळे तुम्हाला 2 हजार रुपयांचा जामीनही भरावा लागला होता. पण गरीब विद्यार्थ्यांसाठी काम करणाऱ्या एका संस्थेला फटका सोसावा लागला. याचं तुम्हाला वाईट वाटलं आणि तुम्ही चक्क ‘श्यामची आई’ या पुस्तकाचे सर्व हक्क अवघ्या 500 रुपयांमध्ये अनाथ विद्यार्थी गृहाला देऊन टाकले. गुरुजी, तुम्हाला सांगतो, हा मनाचा मोठेपणा आणि असं संवेदनशील मन आता नाही उरले या जगात. आणि असतील तर हाताच्या बोटावर मोजण्याएवढेच.

पंढरीच्या पांडुरंगाला बडव्यांच्या तावडीतून मुक्त करणाऱ्या तमच्यासारख्या पांडुरंगाची आजही या समाजाला गरज आहे. शोषित, वंचितांचे प्रश्न आजही तसेच आहे, जसे तुमच्या काळात होते.

तुमच्याबद्दल जेवढं लिहावं, बोलावं तेवढं कमीच… तुम्ही आईचं महात्म्य 42 रात्रीत सहकाऱ्यांना सांगितलंत…पण गुरुजी, तुमच्याबद्दल सांगण्यासाठी 42 जन्म लागतील. ही अतिशोयोक्ती नाही. कारण संस्काराचे जे धडे तुम्ही विद्यार्थ्यांना आणि पर्यायाने येणाऱ्या शेकडो पिढ्यांना दिलेत, ते शब्दांत मांडता किंवा व्यक्त करता न येण्यासारखं आहेत.

तुमचाच,

एक लाडका विद्यार्थी

सायकल: एक सोबती

कधी-कधी माणसांसोबत काही निर्जीव गोष्टीही आपल्या आयुष्यात महत्त्वाचं स्थान निर्माण करतात. त्यांचं आपल्या आयुष्यातील महत्त्व मोलाचं असतं. किंबहुना अनेकदा आपल्या चढ-उतारात त्यांची मोलाची साथ असते. पण आपण कधीच त्या निर्जीव वस्तूंचे आभार मानत नाही. माझ्याही आयुष्यात अत्यंत महत्त्व असणारी एक गोष्ट म्हणजे- सायकल.

सकाळी पेपरलाईन टाकण्यासाठी पेपरलाईनचा मालक म्हणजेच सुभाष दादा आणि मी, दोघांनी मिळून ही सेकंड हँड सायकल विकत घेतली होती. पार्ल्यातील महिला संघ शाळेजवळील जाफर भाईकडून. सकाळी साडेचारला उठून मला वाऱ्याच्या वेगाने काम करायला या सायकलने शिकवलं. पावसातूनही या सायकलने कधी अर्ध्या रस्त्यात धोका दिला नाही. कधी सायकल पंक्चर झाली तर चालत पेपरलाईन टाकायचो, मात्र एखादा दिवस वगळता कुणा दुसऱ्याची सायकल घेतलेली आठवत नाही.

पेपरलाईनच्या पगारातून मी पहिला कॅमेरा मोबाईल घेतला, अनेक पुस्तकं खरेदी केली. वेळोवेळी वरखर्चाचे पैसेही पेपरलाईनमधून सुटत असत. आणि या साऱ्यामध्ये या सायकलचा मोठा वाटा आहे. वेगात सायकल चालवून पेपर टाकायचो. कारण तिथून कॉलेजला वेळेवर पोहोचावं लागायचं. अनेकदा रिक्षाशी शर्यत लावायचो.. कधीही सायकलने दगा दिला नाही. सायकल कधी स्लिपही झाली नाही.

आम्हा पेपर टाकणाऱ्या मुलांमध्ये 'जाग्यास ब्रेक लागणारी सायकल' म्हणून बऱ्यापैकी प्रचलित होती माझी सायकल.

विशेष म्हणजे सायकलवरुन एकदाही पडलो नाही. मात्र, कुठे सायकल ठोकली किंवा टायर मुद्दामहून कुणी पंक्चर केला तर मग तिला गॅरेजमध्ये न्यावं लागायचं. कामावरुन घरी गेल्यावर, अनेकदा सुभाषला मजेनं म्हणायचो, आज सायकलला डॉक्टरकडे न्यायचं आहे. सायकल म्हणजे नात्यातील वाटायची.

आता दहिसरला राहायला आलोय. सायकल पार्ल्यालाच आहे. पेपरलाईन मालकाकडे. आता कुणी दुसरा मुलगा ही सायकल चालवत असेल... ती निर्जीव सायकल असली, तरी कायम आठवणीत राहील. खरंच माणसांइतकंच कितीतरी निर्जीव गोष्टी आपल्याला नकळतपणे सोबत देत असतात. मदत करत असतात.

आज मोबाईलमधील नको असलेले फोटो डिलिट करताना हा फोटो दिसला आणि सायकलसोबतच्या आठवणींना उजाळा मिळाला. साला हे फोटो पण किती किती आठवणी, क्षण बंदिस्त करुन ठेवतात नै?

शिवी

हजार शब्दांच्या बरोबरीचं एक चित्र असतं, असं कायम म्हटलं जातं. शिव्यांबाबतही माझं तेच निरीक्षण आहे. एखाद्याविरोधातला राग एखादा टीकात्मक लेख लिहून व्यक्त होऊ शकत नाही, तेवढा राग 'च्युत्या साला' या दोन शब्दात व्यक्त होऊ शकतो, असं माझं मत आहे. शिव्यांची किमयाच न्यारी राव!

परवाचीच गोष्ट: एक मित्र म्हणाला, "तो मूर्ख आहे. नालायक कुठला. मला फसवलं त्याने. त्याचं भलं नाही होणार." हे सारं बोलत असताना माझा मित्र दात चावत होता.. बहुधा खूप राग वगैरे आला असेल. मी त्याला म्हटलं, "ज्याच्यावर राग आहे ना त्याला मनातल्या मनात तुला माहित असलेल्या उच्च दर्जाच्या शिव्या हासड. बघ तुला थोडं बरं वाटेल." लेकाच्याने पटकन तसं केलं. थोडा चेहरा फुलला गड्याचा. म्हटलं ना शिव्यांची किमयाच न्यारी!

बोली भाषा बारा पावलांवर बदलते, असं म्हणतात.. तशा शिव्याही. दर वीस-पंचवीस गावं ओलांडली की नव-नव्या शिव्या ऐकायला मिळतात. बरं..काही शिव्यांना स्वत:ची अशी लय आहे. 'काय रे भाड्या' म्हणताना एक सूर लागतो... तसंच 'भुसनळ्या' म्हणतानाही.

काही शिव्यांनी तर दैनंदिन व्यवहारात शिरकाव केलाय. म्हणजे बघाना ओळखीतला एकजण दर दोन वाक्यांनंतर म्हणतो, 'रांडच्यांनो...' आता त्याला 'रांडच्यांनो' ही शब्द काही शब्दश: वापरायचा नसतो. पण त्याने बोलण्यात ते एवढं घुसवलंय की त्याची सवय बनलीय. म्हणजे काही सांगायचं असल्यास वाक्याची सुरुवातच अशी, "रांडच्यांनो काय सांगू तुम्हाला.. तो गण्या आहे ना.." असं. मागे एकदा एकजण भेटला होता. तो त्याच्या बोलण्यात सारखं 'भेंडी' शब्द वापरत असे. म्हणजे, "भेंडी पैसे असते ना तर बाईक घेतली असती. पण भेंडी पैसेच नाहीत ना तेवढे. नशीबच खराब भेंडी"

या पृथ्वीवर जिथे-जिथे माणूस नावाचा प्राणी वसला आहे, तिथे-तिथे शिवी आहेच. शिवीविना संवादास काय अर्थ, असं म्हटलं तरी वावगं ठरु नये, एवढं महत्त्वं शिवीप्रती माणसांसाठी आहे. काहीजण 'इडियट' किंवा 'नाॅनसेन्स' म्हणत शिवीला स्टँडर्ड लेव्हलवर नेत असतील. पण शिवी देणारच.

शिव्यांचं समर्थन करत नाही मी.. किंवा आजपासून शिव्या द्यायला सुरुवात करा, असेही मला सांगायचं नाहीय... पण शिवीचं थोडं महत्त्वं सांगण्याचा हा प्रयत्न.

योद्धा शेतकरी

हा तो काळ आहे जेव्हा भारतातील शेतकरी अंधारात चाचपडत होता. नैसर्गिक संकटांनी शेतकरी पुरता त्रासलेला होता. सुलतानी संकटं टाळता येत नव्हती. त्यात भरीस भर म्हणजे ज्यांनी मदतीला धावून यायचं, त्या माय-बाप सरकारने तर अक्षरश: थट्टा सुरु केली होती. सरकारविरोधात लढण्याची ताकदही शेतकऱ्यांमध्ये नव्हती आणि अशाच महासंकटाच्या काळात शेतीच्या क्षितिजावरुन सरकारच्या निष्ठूर धोरणांविरुद्ध शरद जोशी नावाचं एक वादळ घोंघावलं...

‘शेतकरी तितका एक एक’

शरद जोशींनी शेतकऱ्यांना सन्मानाने जगण्याची प्रेरणा दिली. शेतकऱ्यांच्या मनात स्वभिमानाने जगण्याचं बीजारोपण केलं. ताठ मानेनं आणि मूठ आवळून घामाच्या दामासाठी लढा देण्याचा मंत्र दिला. शेतकऱ्यांच्या मनातील सत्ताधाऱ्यांची भीती कायमची घालवली. शेतीला अर्थशास्त्रीय बैठक निर्माण करुन दिली. ‘शेतकरी तितका एक एक’ हा नारा देऊन शरद जोशींनी शेतकऱ्यांना जात, धर्म,प्रांत, भाषा हे भेद विसरुन जगायला आणि लढायला शिकवलं.

स्वित्झर्लंड ते शेतकरी...

स्वित्झर्लंडमधील संयुक्‍त राष्ट्रसंघातील गलेलठ्ठ नोकरी सोडून देशातील गरिबीच्या समस्येचं मूळ जाणून घेण्यासाठी शरद जोशी नावाच्या या उमद्या माणसानं थेट नांगरच हाती घेतला आणि शेती करू लागला. पुण्याजवळ चाकण तालुक्‍यातील आंबेठाण येथे 28एकर कोरडवाहू जमीन खरेदी करून वयाच्या चाळिशीनंतर श्रमदान सुरू केले. उत्पादन खर्चावर आधारित भाव मिळत नसल्याने शेती तोट्यात गेल्याचे समजल्यानंतर जोशींमधील शेतकऱ्याने बंड केलाआणि 1979 साली शेतकरी संघटनेची स्थापना केली.

“यापुढे शेतकऱ्यांना गृहीत धरता येणार नाहीत”

शेतकरी संघटनेचा उदय होण्यापूर्वी म्हणजे ऐंशीच्या दशकाच्य सुरुवातील शेतकऱ्यांच्या समस्या हा केवळ निवडणुकीचा मुद्दा बनला होता. शेतकऱ्यांचे क्रूर शोषण, अन्याय वगैरे मोठमोठाले शब्द वापरत मतांची भीक मागितली जायची. मात्र, ऐशींच्या दशकात शरद जोशी नामक वादळ आलं. ते असंकाही घोंघावत आलं की ज्याने कुणी शेतकऱ्यांची थट्टा चालवली होती, तो हर एक जण अगदी खडबडून झागा झाला. कारण शेतकऱ्यांचा आवाज बुलंद होण्याचे ते संकेत होते. शेतकऱ्यांना यापुढे गृहीत धरता येणार नाही, असं शरद जोशींनी ठणकावून सांगितलं.

ऐशींच्या दशकात आंदोलनांना सुरुवात

शरद जोशींनी शेतीचा अर्थशास्त्राच्या नजरेतून अभ्यास करुन शेतीला वैचारिक बैठक मिळवून दिली. भारतात शेती तोट्यात असण्याचं कारण उत्पादनखर्चावर आधारित रास्त दर शेतमालाला मिळत नाही हे आहे, असं त्यांनी शेतीच्या सर्वांगीण अभ्यासाअंती मांडलं. याच अभ्यासाच्या जोरावर आणि वैचारिक बैठकीच्या जोरावर त्यांनी ऐशींच्या दशकात शेतकऱ्यांच्या हक्कासाठी संघर्ष करण्याचं ठरवलं आणि त्यातूनच 1978 साली चाकणचं प्रायोगिक कांदा आंदोलन आणि त्यानंतर 1980 साली कांदा व ऊस-उत्पादक शेतकऱ्यांचं संयुक्त आंदोलन त्यांनी उभारलं. कांदा, ऊसाच्या आंदोलनसोबत त्यांनी सहकारी साखर कारखान्यांच्या खासगीकरणाला विरोध केला.

...म्हणून कांदा-ऊसाच्या आंदोलनानं सुरुवात

शेतकरी संघटनेच्या सुरुवातीला शरद जोशींनी कांदा आणि ऊस उत्पादक शेतकऱ्यांचे प्रश्न हाती घेतले. मात्र, यावेळी त्यांच्यावर चौफेर टीका झाली. शरद जोशी हे बड्या बागायतदारांचे प्रतिनिधी आहेत, अशी त्यांच्यावर टीका होऊ लागली. मात्र, या टीकेवर शरद जोशींनी एका मुलाखतीदरम्यान छान स्पष्टीकरण दिलं आहे. शरद जोशी म्हणतात, “माझ्या दृष्टीने कांदा इथल्या राजकीय संवेदनेशी जोडला गेला आहे, तर ऊस आर्थिक लवचिकतेशी निगडित असलेलं पीक आहे. म्हणजे असं की, देशातील एकूण उत्पादनापैकी महाराष्ट्रात सुमारे 40 टक्के कांदा होतो. त्यामुळे त्या प्रश्नाला हात घातला तर देशाच्या नाड्या आवळता येऊ शकतात, हे माझ्या लक्षात आलं होतं. त्यामुळे मी प्रथम या दोन पिकांच्या आंदोलनाला हात घातला.”

त्यानंतर त्यांनी बँकांच्या कर्जवसुलीविरोधातही शरद जोशींनी एल्गार पुकारला. अमानूषपणे कर्जवसुली करणाऱ्या अधिकाऱ्यांविरोधात शरद जोशींनी ‘गावबंदी’ जाहीर केली. जोशींनी प्रसंगी तुरुंगाची हवा खाल्ली, मात्र सक्तीची कर्जवसुली करणाऱ्या अधिकाऱ्यांविरोधात आवाज बुलंद केला आणि लढा पूर्णत्वास नेला.

“कर्जाचे दस्ताऐवज हिंदी महासागरात बुडवा”

कर्जाच्या जोखडातून शेतकर्‍यांना मुक्ती मिळायलाच हवी, ही मागणी शरद जोशींनी कायम ठेवली. कर्जमाफीने शेतकऱ्यांचे प्रश्न सुटणार नाहीत, त्यामुळे कर्जमुक्तीला पर्याय नाही, असा विचार शरद जोशींनी मांडला. शेतकऱ्यांनी कर्जाचे सर्व दस्ताऐवज हिंदी महासागरात नेऊन बुडवावं, शरद जोशींच्या या विधानानंतर त्यांच्यावर सर्वपक्षीय अक्षरश: तुटून पडले. अशाने देशाची अर्थव्यवस्था कोसळेल, शरद जोशी देशातील बँका बुडविण्याची सुपारी घेतली आहे, या बामणाला शेतीतलं काय कळतं? याच्या नादी लागू नका, अशा चौफेर टीका शरद जोशींवर करण्यात आल्या. मात्र, तरीही शरद जोशी कर्जमुक्तीच्या विचारावर ठाम राहिले. उलट कर्जमुक्तीचा लढा आणखी तीव्र केला. आता तर आधी शरद जोशींवर टीका करणारे पक्षच शरद जोशींची कर्जमुक्तीची भाषा बोलताना दिसत आहेत. त्यामुळे हाही शरद जोशींचा विजय मानायला हवा.

भारत विरुद्ध इंडिया

शेतीमालाला उत्पादन खर्चाइतकाही दर मिळत नसल्याने शेतकरी कर्जबाजारी झाला आहे. शिवाय, औद्योगीकरणासाठी,शहरीकरणासाठी शेतकऱ्यांची लूट केली जात आहे, अशी सुस्पष्ट मांडणी सर्वात आधी शरद जोशी यांनी केली. त्यातूनच त्यांनी ‘भारत विरुद्ध इंडिया’ अशी मांडणी केली. वसाहतवादाचा वारसा सुरू ठेवणारे शहरी अभिजन म्हणजे इंडिया, असं शरद जोशींनी मांडलं. 

“शेतकरी आळशी, उधळ्या नाही”

काही दिवसांपूर्वी ज्याप्रकारे भारताच्या कृषिमंत्र्यांनी शेतकरी आळशी असल्याने आत्महत्या करतात, असे विधान केलं. त्याचप्रकारे ऐंशी-नव्वदच्या दशकात शेतकरी आळशी, उधळ्या वगैरे आहे, असा समज पसरवला जात होता. मात्र, शरद जोशींनी हा समज खोटा ठरवला. शेतकऱ्यांबाबतच्या या नकारात्मक प्रतिमेचा तीव्र विरोध करत त्यांनी शेतकऱ्यांची बाजू मांडली. “शेती फायद्याची नाही आणि कधीच नव्हती. शेतीतून उत्पादन खर्चही भरुन निघत नाही. त्यात सरकार शेतमालाला अत्यल्प भाव देतं. त्यामुळे शेतकऱ्यांच्या दुर्दशेला सरकारचं धोरणच जबाबदार आहेत.”, असं शरद जोशींनी ठामपणे सांगितलं. शरद जोशींनी शेतकऱ्यांप्रती मांडलेली वैचारिक बैठ, आजतागायत कुणालाही खोडून काढता आली नाही.

शरद जोशींनी महिलांचे प्रश्नही उचलून धरले. शेतकरी महिला आघाडीची स्थापना करत शरद जोशीं चांदवडमधील शेतकरी महिला अधिवेशनात महिलांच्या संपत्ती अधिकारांची फेरमांडणी केली. या अधिवेशनाला सुमारे दोन लाख महिला उपस्थित होत्या.जमिनीच्या सातबाऱ्यावर महिलांची नाव नोंदवण्याचं शरद जोशींनी आवाहन केलं आणि त्यांच्या आवाहनाला लाखो घरांतून प्रतिसाद मिळाला. दारुबंदी असो, वा महिलांच्या राजकीय सहभागासाठी प्रयत्न असो, शरद जोशींनी नेहमीच पुढाकार घेतला.

“चराचरांत वास करणारी गुरुदेवशक्ती आणि कोटी कोटी शेतकऱ्यांचे पंचप्राण शरद जोशी यांना वंदन करून...”' कोणत्याही भाषणाचीअशीच सुरुवात करण्याची प्रथा 1980 च्या दशकात महाराष्ट्रातीलजिल्ह्यांमध्ये होती. यावरुनच शेतकऱ्यांमध्ये शरद जोशींप्रती असलेला आदर आणि निष्ठा लक्षात येते.     

3 सप्टेंबर 1935 रोजी साताऱ्यात जन्मलेल्या हा योद्धा शेतकरी वयाच्या 81 व्या वर्षी 12 डिसेंबर 2015 रोजी तमाम शेतकऱ्यांना पोरका करुन निघून गेला. शेतीला अर्थशास्त्रीय बैठक देऊन लढा पुकारणारा हा सूर्य अखेर मावळला. मात्र, भारतासह जगभरात जेव्हा कधी शेतकऱ्यांच्या लढ्याचा इतिहास लिहिला जाईल, तेव्हा या लढवय्या शेतकऱ्याचा उल्लेख ठळक अक्षरात केला जाईल.

माझं गाव योग्य दिशेने बदलतंय!

'पी की मेल्या त्वांड लावून पाणी. टीबी झालाय काय तुला? माणसासारखा माणूस तू. रगात लालच हाय नव्हं? जातपात कुठं रायलीय का मेल्या आता?' असे म्हणत नयवाडीतील बाळाबाबाला माझ्या आजोबांनी चांगलंच झापलं. बाळाबाबा गावात आला की साकनं पाणी पिताना मी अनेकदा पाहिलंय. साकनं म्हणजे तांब्याला तोंड न लावता. तेव्हा मी लहान होतो. अगदी दहा-बारा वर्षांचा असेन. पण तरीही राहून राहून प्रश्न पडायचा, शेजारच्या वाडीतला बाळाबाबा आला की तो साकनं पाणी पितो आणि इतर वाडीतील कुणी आला की, तोंड लावून पाणी पितो. असं का? एकदा आजोबांना विचारलं तेव्हा कळलं की, बाळाबाबा बौद्ध होता.

-१-

रायगडच्या रोहा तालुक्यातील एक गाव म्हणजे नयवाडी. गाव कसलं, एक तीस-चाळीस घरांची वस्तीच ती. आमच्या गावापासून दोन-अडीच किलोमीटर असावी. नयवाडीला अनेकजण बौद्धवाडीही म्हणत. पण नयवाडी मूळ नाव. तिथे बौद्ध राहत म्हणून बौद्धवाडी बोलण्यास सुरुवात झाली असावी, असा माझा अंदाज आहे. नयवाडीत कधी क्रिकेट खेळायला गेल्यावर मी एक गोष्ट नेहमी पाहायचो, प्रत्येकाच्या घराच्या दारावर डाॅ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा एक फोटो असायचा. फोटो नसला तर किमान 'जय भीम' नावाची छोटीशी पाटी असायचीच. आताही असते. सणावाराला नयवाडीतील लोक आमच्या गावात येत नसत. काही काम असेल तर सणाच्या आधी उरकून घेत असत. तसे ते कुणावर अवलंबून नव्हते. त्यांची स्वत:ची जमीन होती-शेती होती-बैलगाड्या होत्या. काही जणांची तर स्वत:ची विहीरही होती. तरीही ते आपल्यापेक्षा लहान आहेत, असं त्यांच्याकडे नेहमी पाहिलं जायचं. नयवाडीतील एखाद्या मित्राला घरी आणलं की, गावातून येताना कुणी-ना-कुणी विचारयचंच, हा बौधाचा पोरगा काय?

-२-

आमचं संपूर्ण गाव कुणब्यांचं. कुणबी समाज मूळचा शेतकरी समाज. मुळात कुणबी ही भाताचीच एक जात. त्यामुळं शेती नावातच. तर कुणबी समाज हा साधारणत: प्रथा-परंपरा काटेकोरपणे पाळणारा समाज आहे. भात कापणीआधी कोंबडीचा नैवद्य, कोणतंही शुभकार्य ब्राम्हणाशिवाय पूर्ण होत नाही वगैरे प्रथा मानणारा हा समाज.

-३-

पूर्वी नयवाडीतील लोकांना घरात घुसू दिलं जायचं नाही. आज बाळाबाबा किंवा त्याच्यासारखे नयवाडीतील इतर अनेकजण कुठल्याही कुणब्याच्या घरात चुलीपर्यंत जातो. हवं ते घेतो-पितो-खातो. आता भेद राहिला नाही. पूर्वी शेतीच्या कामासाठी किंवा गाई-बैलांना सांभाळायला (गवारी) बौद्ध लोक कुणब्यांकडे गडी म्हणून राहत असत. आज आमच्या गावातील कुणबीच बौद्धांच्या शेतात मजुरीवर राबायला जातात. पण भेदाची ही स्थिती अगदी २००२-२००३ पर्यंत होतीच. त्यानंतर गेल्या दहा वर्षांत ती खूप बदललीय. एखाद्या क्रांतीसारखी.

-४-

नाही असे नाही, आजही काही कट्टर वगैरे म्हणवून घेणारे कुणबी बाळाबाबासारख्यांना भेदभावाची वागणूक देतातच. पण हे लोक क्षुल्लक आहेत. आता बऱ्यापैकी समाजाने बदल स्वीकारलाय. पण एक गोष्ट कायम आहे, ती म्हणजे बौद्धांच्या मुलीशी-मुलाशी लग्न. आजही कुणबी समाजात बौद्ध मुलीशी-मुलाशी लग्न करु दिले जात नाही. आजही बौद्ध मुलाने कुणबी मुलीशी लग्न केल्यास मुलाला बेदम मारहाण होते. काही दिवसांपूर्वीच कोलाडमधील एका प्रकरणावरुन दिसून आलं. भारत पाटणकरांनी ते प्रकरण मला सांगितलं, तेव्हा पोलिसांशी बोललो. तेव्हा कळलं की, त्या बौद्ध मुलाला ट्रकखाली टाकण्यापर्यंत मजल कुणब्यांची गेली होती. हे बदलायला हवं. काही लोक बदलण्याचे प्रयत्न करतही आहेत. पण ही भेदभावाची कीड त्यांच्याच अंगात वळवळते, ज्यांच्याकडे पैसा आहे, असं माझं ठाम मत आहे.

-५-

माझ्या आजोबांनी बाळाबाबाला ज्या दिवशी पाणी दिलं, त्या दिवशी मला माझे आजोबा बंडखोर वाटले. ते आपला समाज विरोधात असलेल्या गोष्टींविरोधात गेले होते. अर्थात तेव्हा या बदलाला सुरुवात झाली होती. बौद्धांना स्वीकारण्याची ती सुरुवात होती. त्यामुळे माझ्या आजोबांचं काम ऐतिहासिक वगैरे नव्हतं. पण माझ्या घरातही भेदांना थारा नाही, याचं खूप बरं वाटलेलं तेव्हा. आणि आजही वाटतं.

-६-

..तेव्हा संजय राऊत येतील का?

प्रिय शिवसैनिकांनो,

आदरणीय संजय राऊत जहाल हिंदूत्त्वाची वगैरे भाषा करतात. पाकिस्तानला शेवटच्या श्वासापर्यंत वगैरे विरोध करु, अशी बोलून बोलून गुळगुळीत झालेले डायलॉग ते नेहमीच सामनाच्या ऑफिसमधील संपादकीय केबिनमधून मारत असतात. किंवा संसदेच्या पायऱ्यांशी उभं राहून एएनआयच्या बूमसमोर. या व अशा विधानांनी संजय राऊत गेली अनेक वर्षे सामान्य मराठी तरुणांना उसकवण्याचा कसोशीने प्रयत्न करत आहेत. काही प्रमाणात तो यशस्वीही झाला आहे. शाईफेक करणारे कार्यकर्ते हे त्याची फलश्रुती आहे. हिंदूत्त्वादी तरुणांनी जागे राहा, लांड्यांना थारा देण्याची गरज काय असे अनेक वादग्रस्त विधानं राऊत यांनी केले आहेत. ही विधानं तरुणांची माथी भडकावण्यासाठी पुरेशी असतात.

आता मूळ मुद्द्याकडे वळूया. तो म्हणजे पत्र लिहिण्याचे कारण. संजय राऊतांचे ऐकून आक्रमक होऊन बेकायदेशीर कृत्य करु नका. याचं कारण संजय राऊत यांना त्यांच्या विधानमुळं फार फार तर अटक होईल. पोलिस ठाण्यात पोहोचल्यावर पीआय त्यांना सॅल्युट मारेल. तेही खुर्चीतून उठून. हाय-फाय हॉटेलचा चहा मागवला जाईल. संजय राऊत सुरका मारुन चहा पितील. खूप गरम होतंय, असं कुरमुरत पंखा फास्ट करायला सांगतील. हवालदार पंखा फास्ट करेल. संजय राऊत कॉलरचं बटन उघडून कॉलर थोडी मागे घेत पंख्याची थंडगार हवा घेतील. एक तास होत नाही, तोच त्यांना जामीन मिळेल. राऊतांना जामीन मिळणारच होता, या विश्वासाने बाहेर त्यांचा ड्रायव्हर गाडी सुरु करण्याच्या तयारीत बसलेला असेल. राऊत बाहेर येतील, पत्रकारांना टाळून आपण आज पत्रकारांसाठी किती महत्त्वाचे आहोत हे दाखवण्याचा प्रयत्न करतील आणि थेट सेनाभवन गाठतील. थोडा आराम करतील आणि संध्याकाळी ४:३० वाजता पत्रकार परिषद बोलावून आपण किती शूर आहोत, अटकेलाही भीत नाही, पाकड्यांना विरोध करणारच असे विधानं करुन पुन्हा मराठी तरुणांची डोकी भडकावतील. जोपर्यंत ते राज्यसभेचे खासदार आणि सामानाचं संपादक आहेत, तोपर्यंत हे असेच सुरु राहील. त्यांना ना पोलिसांची भीती ना कुणाची. कारण ते एक नेते आहेत. पोलिस त्यांना हातही लावणार नाहीत. राऊतांनी शिव्या दिल्या तरी त्यांना पोलिस 'हायफाय अटकसत्रा'पलिकडं काहीच करणार नाहीत.

पण संजय राऊतांच्या ठिकाणी तुम्ही असाल तर? जरा विचार करा. तुम्ही एखाद्या तोडफोडीत पोलिसांच्या तावडीत सापडलात तर? एखाद्या मोर्चात तुमच्या पायाच्या नळीवर पोलिसांच्या फायबरच्या काठीचा जोराचा फटका बसला तर?.. येणार आहेत का संजय राऊत? बघा विचार करा. हे लोक केवळ माथी भडकावतात. आपल्या शिवाजी राजाचा केवळ 'इलेक्शन प्रॉडक्ट' म्हणून वापर केलाय या लोकांनी. आपल्या शिवरायांना एका समूहात बांधून ठेवलंय या लोकांनी. जरा विचार करा मित्रांनो. विचार करा.

आपला नम्र,
शिवरायांचा सैनिक

‘गोजिरवाण्या घरात’ले दिवस

“काशीआक्का, रंग्या पडला. धकाड्यावरुन खाली कोसालला. मुस्काट फुटला आणि ढोपरपण. ढोपरातना रगात येतंय. तुला बोलवलायन बयनी.” धावत-पळत आलेला रामा सुताराचा पोरगा धापा टाकत काशी आक्काला सांगत होता. पोरगा पडला आहे आणि त्याला मोठी जखम झाली आहे, याची किंचितशीही चिंता चेहऱ्यावर नसलेली काशीआक्का म्हणाली, “थांब याडवडायईज यवदे. मंग यते. श्यामराव परांजपे पारसला काय बोलतोय ते बघते आणि यते पटकन. तू हो पुढं.”

हे अस्सं फ्याड गावाकडं मराठी मालिकांचं होतं. आज ते काही प्रमाणात कमी झालंय. कारण त्याच त्याच मालिका नव्या कलाकारांना घेऊन येतात. पण ही परिस्थिती एकेकेळी आमच्या गावात होती. मालिका आहेत की संसर्गजन्य रोग, असा विचार करायला लावणारे असे अनेक किस्से आमच्या गावात घडले आहेत.

2007 पर्यंतचा तो काळ असेल. तेव्हा गावातील एका दुकानदाराकडे गावातील एकमेव टीव्ही होता. संध्याकाळची कामं करुन लोक ठीक 8 वाजता ‘चार दिवस सासूचे’ आणि ‘या गोजिरवाण्या घरात’ पाहायला यायचे. रात्री 8 ते 9 ही वेळ जणून मालिकांसाठी राखिव होती, असं वाटण्याची ती परिस्थिती. ‘चार दिवस सासूचे’ आणि ‘या गोजिरवाण्या घरात’ पाहणं म्हणजे आपलं आद्य कर्तव्य असल्यासारखं हजेरी लावायचे. ‘चार दिवस सासूचे’मधील आशालता देशमुखची (रोहिणी हट्टंगडी) चर्चा तर नळावरही निघे. काय बाय ती साड्या नेसते, यकदम कडक, सूनांना तिच्यासारखंच वागवावं वगैरे वगैरे चर्चा मी अनेकदा नळाच्या बाजूने जाता-येता ऐकलेल्या आहेत. याच मालिकेतील सुशांत सुभेदारावर शिव्यांची बरसात केली जायची, सून असावी तर अनुराधासारखी (कविता लाड). अशा एक ना अनेक चर्चा केवळ मालिकांवर केल्या जायच्या. मालिकेतील पात्र खोटी असतात, काल्पनिक असता, असं आपण सांगायला गेलो तर ‘गप रे गबाळ्या.. तू बारिक हायस. तुला काय कलतंय’ असं म्हणत दरडावलं जायचं.

‘या गोजिरवाण्या घरात’  मालिकेचं तर विचारुच नका. श्यामराव परांजपे, पारस, शेखर हे जणू आमच्याच गावातल राहत आहेत, अशी त्यांची चर्चा. ‘शेखर आरगट हाय, पण मनाने चांगला हाय पोरगा. थोडा मारामाऱ्या करतो. पण कधी वायटासाठी करत नाय.’ अशी प्रतिक्रिया या मालिकेतील शेखरला म्हणजेच आधीचा आविष्कार दारव्हेकरच्या भूमिकेला मिळत असत. अरे हो... ‘या गोजिरवाण्या घरात’मधील शेखरची भूमिक आधी संतोष जुवेकर करायचा. मात्र, त्यानंतर आविष्कार दारव्हेकर करु लागला. तेव्हा मालिका पाहताना सारखं, नवा शेखर काय बरोबर दिसत नाय. सूट व्हत नाय. पण काही काळाने संतोष जुवेकरला विसरुन आविष्कार दारव्हेकरला शेखर म्हणून स्वीकारले गेले.

श्यामराव परांजपेंची तर अफाट क्रेझ आमच्याकडे होती. आजही आहे. श्यामराव परांजपेंची भूमिका साकारणारे अभिनेते प्रदीप वेलणकर आजही जर आमच्या गावी गेले तर त्यांची मिरवणूक काढली जाईल, अशी परिस्थिती आहे. प्रदीप वेलणकरांनी साकारलेला श्यामराव परांजपे लोकांना प्रचंड भावला. आवडला.

श्यामराव परांजपेंवरील एक किस्सा आठवला. तीन वर्षांपूर्वी आमच्या गावातील मधूआक्का मुंबईला भाचीच्या लग्नाला आली होती. पार्ल्यात लग्न होतं. मी तिला लग्नाच्या हॉलकडे घेऊन चाललो होतो. सकाळची वेळ होती. पार्ल्यातील दुभाषी मैदानाजवळ एक माणूस मधूआक्काला दिसला आणि ती मोठ्याने  ओरडली, “तो बघ गोजिरवाण्या घरातला श्यामराव परांजपे.. हा जिवंत हाय? मग त्या टीव्हीत कसा काय दिसतो.” मी सर्वप्रथम आजूबाजूला पाहिलं, कुणी मधूआक्काच्या या जगावेगळ्या प्रतिक्रेयेला पाहिलं तर नाही. मग तिला सांगितलं, अगं ते पार्ल्यातच राहतात. प्रदीप वेलणकर त्यांचं नाव. त्यांची बायको इथे शाळेत शिक्षिका आहे. ते कलाकार आहेत वगैरे. अर्थात मधूआक्काला ते काही पटलं नाही. पण गावाला गेल्यावर तिने डायनासॉर किंवा अॅनाकोंडा पाहिल्यासारखं सर्वांना सांगितलं. एखद्या कलाकाराला प्रत्यक्षात पाहणं, हे दिन-रात शेतात राबणाऱ्या आमच्या गावाकडच्या माणसांना नवीन आणि अद्भूत वगैरे होतं आणि आजही आहे. हीच परिस्थिती रोहिणी हट्टंगडी, सुशांत शेलार, संतोष जुवेकर, आविष्कार दारव्हेकर, कविता लाड, अलका कुबल यांसारख्या कलाकारांबद्दल आहे. प्रचंड म्हणजे प्रचंड आकर्षण लोकांना या टीव्ही कलाकारांचं आहे.

हल्ली गावाकडं मालिका पाहण्याचं हे प्रमाण कमी झालंय. काही वर्षांपूर्वी गावात एकच टीव्ही होता. मात्र, आता दर सात-आठ घरं सोडून एक टीव्ही आला आहे. सामूहिकरित्या टीव्ही पाहणं, मालिका पाहणं आता तसं दुर्लभच झालं आहे. आणि तसंही मालिकांचे विषयही आता पहिल्यासारखे वेगळे नसतात. आताच्या मालिकांमध्ये सुरुवातीला कथानक चांगले वाटते नंतर त्यात जी काही घुसवाघुसवी केली जाते.

पूर्वी एक टीव्ही असल्यानं सर्वजण एकत्र येऊन चार दिवस सासूचे किंवा या गोजिरवाण्या घरात आणि कुणाला वेळ असेलच तर काटा रुते कुणाला सारख्या मालिका पाहायचे. आता बऱ्यापैकी बहुतेक लोकांकडे टीव्ही आल्याने घरात एकटं बसून टीव्ही पाहिलं जातं. एकट्याने घरात बसून टीव्ही पाहण्यात सर्वांनी मिळून टीव्ही पाहण्यातली मजा नाही. जाहिरात आल्यावर पुढच्या एपिसोडमध्ये काय होईल याचा डोक्याचा पुरेपूर वापर करुन तर्क लढवले जायचे, ते आता होत नाही. जाहिरात आल्यावर घरात धावती नजर टाकून मालिका सुरु होण्याआधी टीव्हीसमोर हजर राहणं, मालिका सुरु असताना कुणी काही बोललं का शिव्यांची लाखोली वाहणं वगैरे आता घडत नाही. आता सारं दुरावल्यासारखं वाटू लागतं.

गावगाडा बदलतोय.. नवी माध्यमं आली.. लोकांची खरेदी क्षमता काहीप्रमाणात वाढली आणि नव-नवी साधनं लोक घेऊ लागली. पण या साऱ्या तथाकथित बदलात माणूसही एकमेकांपासून दूर होत चालला आहे, याची जाणीव सारखी होत राहते.