17 August, 2015

भूमिका घ्यायची की नाही?

भालचंद्र नेमाडेंनी बाबासाहेब पुरंदरेंना देण्यात येणाऱ्या महाराष्ट्रभूषण पुरस्काराला विरोध केला. अनेकांनी अतिशय खालच्या स्तराला जाऊन नेमाडेंवर टीका केली. तशीच टीका पुरंदरेंवरही केली. खूप वाद झाला आहे आणि होतो आहे. मला त्यात पडायचं नाही.

नेमाडे ज्ञानपीठ घेण्याच्या लायकीचे नाहीत, इथवर टीकेची पातळी घसरलीय. नेमाडेंनी साहित्यिक या नात्याने एक भूमिका घेतली, ती बरोबर की चूक हे ज्याने त्याने ठरवावे. पण नेमाडेंना नावं ठेवणाऱ्यांनी आधी त्या साहित्यिकांना जाब विचारावा, जे केवळ साहित्य संमेलनं, कार्यक्रम आणि सरकारी महामंडळांच्या खुर्च्या गरम करत असतात. त्यांना प्रश्न विचारा, जे सत्तेच्या दिशेला तोंड फिरवत राहातात. त्यांना प्रश्न विचारा, जे पुरस्कारासाठी सत्तेपुढे नाक घासतात आणि त्यांना प्रश्न विचारा, जे पुस्तकं खपण्यासाठी विचारधारेला बासणात गुंडाळून तत्वांची पायमल्ली करुन विरोधी विचारांच्या व्यासपीठावर बड्या बड्या गोष्टी करतात.

नेमाडेंनी किमान एक साहित्यिक म्हणून भूमिका तरी मांडली. ती भूमिका योग्य-अयोग्य हा नंतरचा भाग. ते ज्याने त्याने ज्याच्या त्याच्या विचारधारेनुसार आणि मतानुसार ठरवावं. पण नेमाडेंवर खालच्या पातळीवर जाऊन टीका करु नये, असे मला वाटतं. भूमिका घेणारा साहित्यिक एका हाताच्या बोटावर मोजता येतील इतकेच राहिलेत, त्यात नेमाडे आहेत. त्यांचा किमान आदर करा.

नुसती पुस्तकं लिहून... पांढऱ्यावर काळं करुन साहित्यिक झालेले खूप आहेत. (लहान तोंडी मोठा खास असला तरी मला असंच वाटतं) पण ज्यांनी पुस्तकातून, लेखातून, लेखनातून आपली भूमिका धीटपणे मांडलीय, ते माझ्या दृष्टीने साहित्यिक.

भूमिका घ्या असे एकीकडे बोंबळायचं...आणि त्याचवेळी, जे भूमिका घेतात त्यांना लाथडायचं. त्यांचे मु़डदे पाडायचे. जे भूमिका घेतात, त्यांना घेऊ दिलं पाहिजे. त्यांच्या भूमिकेला विरोध असेल तर सभ्य भाषेत, योग्य स्थळी, अहिंसेने विरोध करावा.

12 August, 2015

सारं समोर घडत असतानाही...

निपचित पडलेत...
हात-पैर
डोक्यातला मेंदू
आणि मन.

की,
असंवेदनशील झालेत ?
हात-पैर
डोक्यातला मेंदू
आणि मन.

सहनशिलतेच्या पलिकडले सारे...

तरीही निष्क्रिय का?
हात-पैर
डोक्यातला मेंदू
आणि मन.

माझी प्रतिक्रिया का उमटत नाही?

की मृतावस्थेत आहेत?
हात-पैर
डोक्यातला मेंदू
आणि मन.

माझी माणुसकी नामक नस तपासा कुणीतरी...
आणि बघा जरा, मी जिवंत आहे की मेलोय ते...


लोक हो...

विरोधी मत मांडायचं नाही
आपल्याच मतावर आडायचं नाही

तुमच्या धगधगत्या विचारांवर पाणी शिंपडा...
दोन-चार दिवस धुमसतील विचारांचे निखारे..
बंदीविरोधात देतील इशारे..
पण काळांतराने जुळवून घेतील परिस्थितीशी...

घटनेतली 19 वी ओळ ते टाकणार आहेत पुसून...
तेव्हाही त्यांचं स्वागत करा..खोटं का होय ना पण जरा हसून...

त्यांच्या चाली-रितींना,
हजारो-लाखो वर्षे पुराण्या संस्कृतीला,
त्यांच्या कायदे-कानूनांना,
आव्हानं द्यायची नाहीत...
नाहीतर तुम्हालाही ओंकारेश्वर पुलावर मारल्या गेलेल्या त्या इसमासारखं मारलं जाईल...

तुम्हाला जगायचं असल्यास..
त्यांचे थोर राष्ट्रवादी विचार लगेच शिकून टाका...
तुमची सदसदविवेकबुद्धी वगैरे आताच चांगल्या भावात विकून टाका...

त्यांच्या विचारातील चुका त्यांना सांगू नका,
त्यांच्या चाली-रितीतील दोष त्यांना सांगू नका...

तुम्ही विचारविरहित असाल तर तुम्हाला जगण्याची संधी आहे...
कारण इथे विरोधी विचारांवर बंदी आहे...


कविता 'ती'च्यासाठी...

एक:
ये बये,
चूल-मूल
फार फार तर वऱ्हांड्यात ये...
पण ध्यानात ठेव निळ्या छताला तुझं डोकं दाखवू नको...

दोन:
ये बये,
शेत-माळ
फार फार तर वऱ्हांड्यात ये...
पण गार गार हवा देणाऱ्या पात्यांना कधी डोकं दाखवू नको...

ये बये,
तुला कोंडतोय कुणी उंबरठ्याच्या बाहेर,
तर कुणी उंबरठ्याच्या आत...
कुणी हिंसेच्या शस्त्रात,
तर कुणी दराऱ्याच्या शब्दात....
तरीही तू सहन करतेस.. त्याने नसतं हे सहन केलं..

म्हणून...

तुझी पहिली गरज तुझं स्वातंत्र्य आहे..
जे तुलाच मिळवायचं आहे..
चार-दोन जण राहतील उभे मागे तुझ्या..
पण खूप जणी असतील सोबत तुझ्या.....

घटना झाल्यावर...

निषेध,
आंदोलन,
मोर्चे
सभा,
परिसंवाद,
धरणं,
निदर्शनं,
काळे झेंडे,
रास्ताराको,
जाळपोळ,
निवेदनं,
आवाहनं,
आव्हानं,
बदल्याच्या धमक्या,
प्रत्युत्तरं,
टीका,
हल्ला
इत्यादी
इत्यादी...
ते तरीही घाबरत नाहीत..
ते शांत राहतात...
कारण त्यांना खात्री असते...
आपल्या आरंभशूरतेची अन् निमित्तखोरपणाची...

डॉलरचे दिवस

प्रातिनिधिक फोटो
परवा स्पार्क्सची चप्पल घेतली. रोख रक्कम ४४९ रुपये फक्त. एकदम फिक्स्ड. एक रुपया कमी नाही की एक रुपया जास्त नाही. दुकानात तसा बोर्डच लटकवलेला. त्यामुळं उगाच बार्गेनिंग करण्यात काडीचा अर्थ नव्हता. पण तरीही, अंगभूत सवयीप्रमाणे शेवटी शेवटी 'देखो भाई, कुछ कम होगा तो' असं म्हटलंच. पण, 'प्राईज फिक्स रहता है हमारे इधर.. देख, बोर्ड भी लगाया है.. लेना है तो लेलो.. नहीं तो रहने दो' असे उत्तर मिळाल्यावर गप्प बसलो. फिक्सचा बोर्ड लावलाय म्हणजे जणू किती किंमतीत चप्पल विकायची याबाबत ISI नेच प्रमाण ठरवून दिलंय. पण गप्प बसलो. जावदे कशाला उगाच वाद. चप्पलही आवडलेली. रफ अँड टफ युज, असं काहीसं तो दुकानदार म्हणाला होता. मग पैसे देताना मनातल्या मनात दुकानादाराप्रती चार उच्च दर्जाच्या शिव्या हासडल्या. आतून थोडं बरं वाटलं. आत्मसमाधानी वगैरे. तेवढ्यात एक रुपयाचं नाणं दुरानदाराने पुढे केलं. मी ते घेऊन रागानं पाय आपटत चालता झालो. चप्पल आवडलेली म्हणून दुकानदारावरचा राग फार काळ राहिला नाही.

वेळ खूप होता. म्हणून रिक्षाने वगैरे घरी न जाता चालतच निघालो. पुढे एका कोपऱ्यावर एक छोटंसं चपलांचं दुकान दिसलं. वाघमारे चप्पल मार्ट नावाचं. दुकानात चपलांचा खच पडलेला. नव्यानेच सुरु झालेलं हे दुकान असावं बहुधा. कारण याआधी या रस्त्याने येताना कधी हे दुकान दिसलं नव्हतं. असो.

तर दुकानातील एका कोप-यात निळे पट्टे आणि पांढ-या रंगाची चप्पल दिसली. थोडं दुकानाच्या येथे थांबलो. दुकानदार रागात बघू लागला. अर्थात बघणारच ना. दुसऱ्या दुकानातून चप्पल आणलेली पिशवी हातात आणि आता काय बघतोय माझ्या दुकानात? असा सवाल त्याला पडला असावा. मी पटकन चपलेवरील लेबल पाहिला आणि क्षणाचाही विलंब न करत तेथून निघालो. चपलेवर लेबल होतं 'डॉलर'.

डॉलर. कधीकाळी आयुष्याचा भाग बनलेली ही चप्पल. शाळेत जातानाची अर्धी अधिक पायपीट ही या डॉलरच्या चपलांनीच केलीय. पॅरेगॉन आणि डॉलर या चपलांचाच तो जमाना. पाऊस संपला की तालुक्याच्या ठिकाणी खास चप्पल आणण्यासाठी आम्ही पोरं जायचो.

बरं या पॅरेगॉन आणि डॉलरनेही आम्हा पोरांना विभागलंही होतं. म्हणजे बघा ना.. पॅरेगॉनची किंमत ७० ते ८० रुपये असे आणि डॉलरची चप्पल अगदी ३५ ते ४० रुपयांत मिळे. महाग पण टिकाऊ अशी पॅरेगॉनची ख्याती आणि जास्तीत जास्त दोन-तीन महिने अशी डॉलरची ओळख. मग ज्याच्या घरी बऱ्यापैकी पैसा आहे, तो पॅरेगॉन घेत असे आणि आधीच काटकसरीने जगणारा मुलगा डॉलरवरच भागवत असे. अर्थात, ही दरी आम्ही पोरांनी एकमेकांना कधीच जाणवू दिली नाही, हे महत्त्वाचं. पण ज्याकडे जास्त पैसे तो पॅरेगॉन आणि कमी पैसेवाला डॉलर, हे वास्तव नाकारुन चालणार नाही. गरिबीच्या झळा त्या डॉलरच्या चपलेतून कायम जाणवत असत.


डॉलरची सर स्पार्क्ससारख्या महागड्या कंपनीच्या चपलांनाही नाही. कारण 'डॉलर' आमच्यासाठी केवळ चप्पल नव्हती, ती होती गरिबीची जाणीव आणि जबाबदारीचं भान.

25 May, 2015

दिस जातील, दिस येतील...


गीतकार सुधीर मोघे यांच्या लेखणीतून जन्म घेतलेल्या या गीताने काबाड-कष्ट करुन जगणाऱ्या आणि आठरा विश्व दारिद्र्य भोगणाऱ्या शेतकरी कुटुंबाला जगण्याचं नवं बळ देऊन जातं. जगण्यात राम राहिला नाही म्हणत या जगण्याला-जगाला आणि स्वत:ला दुषणं देत काळाच्या पडद्याआड जाण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या कित्येकांना जगण्याची उमेद देणारं हे गीत. नवx चैतन्य निर्माण करणारं गीत आहे. गीतकार एखाद्या माय-बाप शेतकरी जोडप्याला समोर उभं करुन समाजावतो आहे की काय, असे वाटावं असे हे गीत. सुधीर मोघेंसारख्या संवेदनशील गीतकाराने कदाचित असे केलेही असावे. त्यांच्या लेखणीतून साकरलेलं हे गीत म्हणजे संवेदनशील माणसाचं उदाहरणच आहे. मोघे लिहितात

तुझ्या माझ्या संसाराला आनि काय हवं
तुझ्या माझ्या लेकराला, घरकुल नवं
नव्या घरामंदी काय नविन घडंल
घरकुलासंग समदं येगळं होईल
दिस जातील, दिस येतील
भोग सरंल, सुख येईल

गीतकार कष्टकऱ्या शेतकऱ्याचं म्हणणं मांडू पाहतो आहे. निस्वार्थी, निरागस असलेल्या माझ्या शेतकरी बांधवाला फार काही नको आहे. त्याच्या अपेक्षा, त्याचे स्वप्नं हे त्याने कुवतीप्रमाणेच पाहिलेत. त्याला ना कोणतीही चौकट मोडायचीय, ना कोणत्याही मोठ्या संपत्ती हव्यास. त्याला त्याच्या लेकरासाठी फक्त एक निवारा हवाय. त्याचं संसार त्या छोट्या निवाऱ्यात समाधानी असेल, असे माझा शेतकरी सांगतो आहे. या घरात सोन्या चांदीचं वैभव नसेल, मात्र जे आहे त्यात गोड मानून सुख नांदत असेल, असेही तो सांगू पाहतो आहे.

अवकळा समदी जाईल निघूनी
तरारलं बीज तुज माझ्या कुशीतूनी
मिळंल का त्याला, उन वारा पानी
राहिल का सुकंल ते तुझ्या माझ्या वानी
रोप आपुलच पर होईल येगळं
दैवासंग झुंजायाचं देऊ त्याला बळं

गीतकार सुधीर मोघे पुढे शेतकऱ्याच्या पोटा-पाण्याचा प्रश्न मांडू पाहतो. त्यांचं जिवापाड प्रेम असलेल्या त्या शेतातून सोनं उगवेल अशी आशा व्यक्त करतो आहे. गारपीट, अवकाळी पाऊस, उन्ह-वारा या साऱ्यांनी त्रस्त झालेला शेतकरी आशा व्यक्त करतो आहे की, हे सारं कधी ना कधी निघून जाईल.. आपलेही चांगले दिस येतील. दुष्काळानं करपलेल्या शेतात कधीतरी हिरवं उगवेल, वरुणराजा नक्की आपली व्यथा समजून घेईल, अशा आशेत शेतकरी आहे, असे या ओळी सुचवू पाहत आहेत. येणाऱ्या प्रत्येक संकटाशी मोठ्या धीराने झुंज देऊ, खांद्याला खांदा लावून अडचणींना सामोरे जाऊ, आपल्या दोघांची सोबत आपल्याला बळ देईल असे शेतकरी त्याच्या लक्ष्मीला म्हणजेच बायकोला सांगत आहे.


ढगावानी बरसंल त्यो, वार्‍यावानी हसवंल त्यो
फुलावानी सुखविल, काट्यालाबी खेळविल
समद्या दुनियेचं मन रिझविल त्यो
आसंल त्यो कुनावानी, कसा गं दिसंल
तुझ्या माझ्या जीवाचा त्यो आरसा असंल

एक दिवस वरुणराजा नक्कीच बरसेल.. वाऱ्याच्या थंडगार झुळुकेनं आमच्या बळीराजाला नक्की हसवेल. एवढंच नव्हे मनमोहक फुलासारखं निखळ हसरं सुख देऊन जाईल.. आयुष्यातील अडचणींना-काट्यांनाही तो खेळवेल, असे सुधीर मोघे शेतकरी राजाला आश्वासित करतायेत.

उडूनिया जाईल ही आसवांची रात
अपुल्याचसाठी उद्या फुटंल पहाट
पहांटच्या दंवावानी तान्हं तुजं-माजं
सोसंल ग कसं त्याला जीवापाड ओझं
इवल्याशा पणतीचा इवलासा जीव
त्योच घेई परि समद्या अंधाराचा ठाव

कोण म्हणतं फक्त दु:खच असेल बळीराजाच्या नशिबी आहे? केवळ आसवंच बळीराज्याच्या नशिबात आहेत.. नाही. एक दिवस ही आसवांची रात उडून जाईल... बळीराजाच्या चेहरा फुलून येईल अशी पहाट नक्की उजडेल.. तोपर्यंत माझ्या बळीराजा वाट पाहा. खचून जाऊ नकोस.. घाबरु नकोस.. एक दिवस तुझाच असेल...असे घर-दार... पोरं-बाळं... फुलवलेला सुंदर संसार वाऱ्यावर सोडून जाऊ नकोस.

नामदेव अंजना (प्रतिनिधी, एबीपी माझा)

सर्वाधिक वाचलेली पोस्ट

बापाने आत्महत्या केली तो दिवस!

आजपासून बरोबर दीड वर्षांपूर्वी. म्हणजे 23 जून 2014 चा दिवस. या दिवशी आयुष्यातील खंदा आधारस्तंभ धाडकन जमिनीवर कोसळला. तो कोसळला ते ...