तांबव्याचा विष्णूबाळा!

काही दिवसांपूर्वी 'बाबांची शाळा' पिक्चरच्या प्रमोशनसाठी अभिनेते सयाजी शिंदे ऑफिसमध्ये (एबीपी माझाचं ऑफिस) आले होत. तेव्हा त्यांना मी पहिल्यांदा प्रत्यक्षात पाहिलं. आता सयाजी शिंदेंना पाहण्यात काय मोठं आलंय? असा प्रश्न तुम्हाला पडू शकतो. त्यात गैर नाही. मात्र सयाजी शिंदेंना प्रत्यक्षात पाहणं, माझ्यासाठी काही खास होतं.

आमच्या गावात कधी सयाजी शिंदेंना घेऊन गेलो, तर त्यांचे पाय धुवून पाणी पितील, अशी परिस्थिती आहे. गावाकडं सयाजी शिंदेंचं इतकं वेड असण्याचं कारण 'तांबव्याचा विष्णूबाळा'.

या पिक्चरनं अक्षरश: वेड लावलेलं गावात. 'तांबव्याचा विष्णूबाळा' पाहिला नाही असा डोचका शोधून सापडायचा नाही.

काय होतं त्या पिक्चरमधी एवढं की, घरपट बघावं? तर त्यात होतं अन्यायाविरोधातील आवाज, भाऊबंदकीतील वाद, गावपातळीवर सरपंचाचं राजकारण, निर्दोषाची फसवणूक... आता या साऱ्यांशी गावाकडची माणसं जोडली जाणार नाहीत, हे कसं शक्यय? लोकांशी थेट कनेक्ट होणारा हा विषय. त्यात सयाजी शिंदेंच्या अभिनयाची जोड. आणखी काय हवंय?

बरं हा पिक्चर काही रंगीत टीव्हीवर वगैरे पाहिला नाही. गावात फक्त दोन जणांकडे टीव्ही होता. टीव्ही पाहण्यासाठी लोक घरातील कामं पटापट उरकून घेत असत. तर गावात दोन टीव्ही होत्या, एक नागेश पवार नावाच्या मित्राकडं आणि दुसरा एका दुकानवाल्याकडे. त्यामुळे टीव्ही पाहण्यासाठी फार आॅप्शन्स नव्हते. ज्याच्याकडे टीव्ही होता, त्यांच्या मर्जीनुसार चॅनेल बदललं जाई. त्यामुळे त्यांना जे पाहावं वाटे, तेही आपण पाहायचं. नो ऑप्शन. त्यात सह्याद्री, स्टार उत्सव (ज्याच्यावर स्टार प्लसवरील सिरियलचे झालेले भाग दाखवत.) आणि स्मायली हे चॅनेल दिसत. आता या तिनही चॅनेलवर शनिवार-रविवार सोडला तर चांगला पिक्चर नसे. त्यामुळं मग रोह्याहून भाड्याने सीडी आणून पिक्चर पाहण्याचं वेड आम्हा तरुणांना होतं. याच दरम्यान हा 'तांबव्याचा विष्णूबाळा' भेटला.

'तांबव्याचा विष्णूबाळा' पिक्चरमधी 'पाखरु लय लाजतया... बघा बघा कसं हसतया' या डायलाॅगपलिकडं फार काही रोमँटिक वगैरे नव्हतं. सांगण्याचा मुद्दा असा की, मोठ्यांसोबत पाहू नये, असं त्यात काहीच नव्हतं. त्यामुळं थेट आजीच्या पुढ्यात बसूनही हा पिक्चर बघता येई.

गावातल्या म्हाताऱ्या-कोताऱ्यानेही पिक्चर बघितला होता. अगदी दोन-दोन-तीन-तीन वेळा. मी स्वत: कित्येकवेळा पाहिला असेन. चॅनेल गेले की, घराच्या वर जाऊन अँटिना हलवण्यापेक्षा 'मरु दे चॅनेल, तू विष्णूबाळा लाव. आपण तो बघू' असं म्हणत कित्येकवेळा 'तांबव्याचा विष्णूबाळा' पाहिलाय.

रांगड्या भूमिकेतील सयाजी शिंदे आमच्या गवातील हर एकाचा हिरो. कसला तो आवाज, कसलं ते चालणं, ती डायलॉगफेक... वाह! अफलातूनच!!

त्यात भरीस भर ऐश्वर्या नारकरसारखी सौंदर्यवती. आणि पिक्चर पाहताना व त्यानंतरही कित्येक वेळा शिव्या खाणारे व्हिलन राहुल सोलापूरकर आणि सदाशिव अमरापूरकर. आणि भांडणं लावून देण्याच्या भूमिकेतील कुलदिप पवार. अगदी तगडी स्टारकास्ट!

पिक्चरच्या वेळी विष्णूबाळा म्हणजे आपला आमदार वगैरे असल्यासारखा गजर होत असे. विष्णूबाळाने व्हिलनला मारायला सुरुवात केली, की एखादी आजी ओठांवरुन नथ सरकवत तावातावाने म्हणत असे, "मार.. मार त्या मेल्याला. बाईस्नी हात लावतो काय. मुस्का फोडून टाक मेल्याचा. आय-माय हाय की नाय घरी त्याच्या?" बरं या साऱ्या आजीबाईंना वाटे, आपण बोलतो म्हणूनच विष्णूबाळा मारतोय. मग काय आणखी जोरात चिअरअप!

गावात कुणाच्या घरी पूजा किंवा शुभकार्य असेल, तर पडद्यावर पिक्चर असायचे. त्यातही माहेरची साडी, चिमणी पाखरं किंवा तांबव्याचा विष्णूबाळा, यातील एकाचा समावेश असेच.

अशा एकंदरीत सयाजी शिंदेच्या आठवणी आमच्या गावकडं आहेत. आठवण काढल्यास उचक्या लागतात, हे जर खरं असेल तर त्या काळात

कधी सयाजी शिंदेशी बोलण्याची योग आला, तर नक्की त्यांच्याशी या आठवणी शेअर करेन.

खिडकीतला चंद्र

‘वय: वादळविजांचं’ हे प्रवीण दवणेंचं पुस्तक वाचलं तो महिना होता मार्च. मी मुंबईतील साठ्ये महाविद्यालयात बीएमएमच्या दुसऱ्या वर्षात शिकत होतो. अतिशय महत्त्वाची परीक्षा होती. त्यात पार्ट टाईम जॉब करत होतो. मालाडच्या लिबर्टी गार्डनजवळ जयप्रकाश तिवारी नावाचे सीए आहेत, त्यांच्याकडे काम करत असे. एप्रिलमध्ये परीक्षा होत्या. त्यामुळे परीक्षा तोंडावर आणि त्यात सीएच्या येथे कामाला म्हणजे ऑडिट, रिटर्न फाईल वगैरे हजार कामं. कामा खूप होतं. त्यामुळे तिवारी सर सुट्टी द्यायला तयार नव्हते. परीक्षेच्याआधी दोन दिवसांपासून सुट्टी देण्याची मात्र त्यांची तयारी होती. आता दोन दिवसांत पूर्ण अभ्यास कसा करता येईल, याची चिंता. प्रचंड कन्फ्युज्ड होतो. जॉब सोडायचा, तर नवा जॉब मिळत नसे. प्लेसमेंटवाल्यांन १५०-२५० तर कधी कधी ५०० रुपये द्यावे लागत. अंधेरीच्या जम्बो दर्शनमधील गजानन प्लेसमेंटम, दादरच्या सुविधाच्या बाजूला असलेलं प्लेसमेंट ऑफिस, अंधेरीतील टाईम्स प्लेसमेंट या साऱ्यांना पैसे देऊन आणि नोकरी आलीय का, हे विचारण्यासाठी फेऱ्या घालून आधीच थकलो होतो. त्यामुळे नोकरी सोडायची नाही, हे निश्चित होतं. त्यात हा जॉब ओळखीने लागलेला. आता जॉब सोडायचा नव्हता आणि अभ्यासही बाकी होता, त्यात असाईनमेंट्स राहिलेल्या, आता करायचं काय, याची चिंता वाढली होती.

त्यात प्रॉब्लेम असा व्हायचा की, कुणाशी हा प्राब्लेम शेअर करता येत नसे. लेक्चर संपल्यावर पटापट पार्ल्याहून मलाडला जावं लागत असे. दुपारी 12 वाजता ऑफिसला पोहोचावं लागत असे किंवा ऑफिसमधूनच वांद्रे-कुर्ला कॉम्प्लेक्स, वरळी, वागळे इस्टेट किंवा माझगाव या ठिकाणच्या सेल्स टॅक्स ऑफिसला काही-ना-काही कामानिमित्त जावं लागत असे. त्यामुळे मित्रांशीही फार काही बोलता येत नसे. परीक्षा जवळ येत होती... धाकधूक वाढत होती.

याचदरम्यान, प्रवीण दवणेंचं हे पुस्तक हाती लागलं. हा मस्त योगायोगच होता. अगदी प्रवीण दवणेंच्या शब्दात सांगायचं तर, पहिल्या पावसाच्या सुगंधात मोगऱ्याचा दरवळ जसा मिसळावा, तसं हे पुस्तक माझ्या आयुष्यात आलं. परफेक्ट टायमिंग घेऊनच!

मोजून १०१ पानी पुस्तक. पण या १०१ पानात आयुष्य जगण्याला उमेद देणारे ‘एक-से-एक’ शब्द आहेत. ‘क्षण : जगण्याचे अन् भरण्याचे’ या सुरुवातीच्याच लेखात प्रवीण दवणेंनी ‘जगण्याची’ व्याख्या सांगितलीय. दवणे लिहितात, “अनुकूलतेने श्वासांच्या पताका फडफडवीत तर अनेक जिवंत राहतात, पण प्रतिकूलतेचेही पंख करुन अस्मान शोधतात, ते खरं जगतात” कसलं वाक्य आहे यार... दवणे प्रतिकूलतेचेही पंख करायाल सांगतात. बरं या एकाच वाक्याने मी भारावून गेलो वगैरे आणि निकालाची पर्वा न करता अभ्यास करायला लागलो, अशातला भाग नाही. मात्र, या पुस्तकात आधी म्हटल्याप्रमाणे एक-से-एक प्रेरणादायी वाक्य सापडतात.

पुस्तकातील पहिला आणि दुसरा लेख वाचल्यावर पुस्तक बाजूला ठेवून परीक्षेच्या अभ्यासाला लागलो. पत्रकारितेची परीक्षा असली, तरी मला त्यात आणि इतर परीक्षांपेक्षा काहीही फरक जाणवला नाही. नुसती घोकंपट्टी करुन पास होणं, हेच उद्दिष्ट आहे की काय, असा प्रश्न पडावा, अशी परिस्थिती. पण या लेखांनी आधाराचे शब्द दिले. आपण असं निराश होऊन चालणार नाही. वाचूया...अभ्यास करुया... जो हो जाएगा, देखा जाएगा, असं ठरवलं. परीक्षेचं टेन्शन आलेल्या या काळात या पुस्तकाने हे सकारात्मक बदल घडवला. म्हणून हे पुस्तक महत्त्वाचं.

बरं परीक्षेच्या काळापुरतंच हे पुस्तक उपयुक्त आहे, असेही नाही. आपण पाहतो की, परीक्षेतील निकालाने अनेकजण निराश होतात. स्वत:ला कमी समजू लागतात. मग एकप्रकारचा निगेटिव्हनेस तयार होतो आणि अनेकदा तर टोकाचं पाऊलही उचलतात. तर ‘यश: परीक्षेतलं आणि जगण्यातलं’ या लेखात प्रवीण दवणे सांगतात, “अपेक्षित निकाल लागला नाही, तर निराश होऊ नका. हेच तर जगण्याचं वय आहे. तारुण्य उपभोगा.” मात्र, हे सांगताना दवणेंचं एक वाक्य मी इथे मुद्दामहून नमूद करतो. अतिशय मोजक्या शब्दांत दवणेंनी परीक्षेच्या निकालासह तारुण्याची व्याख्या केलीय. ते लिहितात- “क्षणभराचा हादरा पचवून पुढे जाण्याची जिद्द म्हणजेच तारुण्य! वास्तव स्वीकारायला शिकण्याची ही कुठे सुरुवात आहे.” दवणेंच्या म्हणण्याप्रमाणे खरंच वास्तव स्वीकारुन जगायला हवं, तरच परीक्षेतीलच काय आयुष्यातील अनेक हादरे आपण पचवू शकतो.

तारुण्याच्या विविध अंगांना स्पर्श करणारं असं हे पुस्तक आहे. स्पर्धात्मक जीवन, परीक्षा, शिक्षण क्षेत्रातील स्पर्धा, पास-नापासांचा खेळ, त्यातून येणारी निराशा इथपासून ते तारुण्यातील फिरणं-बागडणं, कॉलेजचे स्वप्नवत वाटावे असे दिवस, ते अगदी प्रेम आणि प्रेमाच्या कविता, अशा तारुण्याशी संबंधित बहुतांश विषयांना प्रवीण दवणेंनी हात घातला आहे. तरुणांना सकारात्मक करण्याचा प्रयत्न केला आहे.

यातील प्रेम-कविता या विषयावरुन आठवलं... प्रेम कवितांवर ‘कवितेचं वय’ हा एक मस्त लेख दवणेंनी लिहिलाय. ऐन तारुण्यात कुणी कितीही गंभीर, कठोर मनाचा वगैरे असला, तरी प्रेम कविता करणारच. साला हे वयच असं असतं. या वयात कठोर मनातही प्रेमाचा एक राखीव कोपरा असतो. कविता आणि तरुण यांचा संबंध जोडताना दवणे लिहितात, “प्रत्येकानं आयुष्यात किमान एक तरी कविता केली असावीच... कुणाला तरी उद्देशून कविता लिहाविशी वाटली, की समजायचं आपण बहुधा तरुण झालो!” याच लेखात दवणेंनी प्रेमाचं जे वर्णन केलंय, ते अप्रतिमच. अतिशय सहजतेनं आणि सुरेख पद्धतीनं दवणेंनी प्रेम मांडलं आहे.

पावसाळ्यातील रिमझिम, तर कधी टपटप पडणाऱ्या पाऊसधारांमधून... काळ्याकुट्ट अंधारात उघड्या आकाशातील चंद्र-ताऱ्यांमधून... तर कवीच्या शब्दांतून व्यक्त होणारं प्रेम, अशा प्रेमाच्या व्यक्त-अव्यक्त माध्यमांना दवणेंनी आपल्या खास शैलीतल्या शब्दांमध्ये बंदिस्त केलंय. बरं यावेळ ते मराठी मनावर आपल्या काव्यपंक्तींतून अधिराज्य गाजवणाऱ्या बा. भ. बोरकरांच्या कवितांचा आधार घेतात. त्यामुळे प्रेमावरील हा लेख मनातील राखीव कोपऱ्यात अलगद जाऊन बसतं. वाचकाला भिडतं.

                                                                                        

‘फुलों के शहर में घर हो अपना’ असे शब्द गुणगुण्याचं वय असणाऱ्यांना निराशेच्या गर्तेतून बाहेर काढण्यासाठी आपल्या लेखनीतला शब्द-नी-शब्द प्रवीण दवणे खर्ची घालतात. ते शब्दांना बजावतात, ‘हे पाहा शब्दांनो.. माझ्या तमाम तरुणांना मला आशावादी करायचंय.’

पुस्तकातील बहुतेक सर्व लेखांमध्ये प्रवीण दवणे तरुणांच्या बाजूने राहून, मित्र बनून त्यांना जगण्याची व्याख्या समजावत राहतात. ती व्याख्या वाचकांपर्यंत पोहोचतेही. जशी माझ्या चौदावीच्या परीक्षेच्या काळात दवणेंची प्रेमाची हाक पोहोचली. प्रेरणा मिळाली. मात्र, यातील एक लेखात दवणे तरुणांच्या मित्राच्या भूमिकेतून बाहेर पडून थोरल्या भावाच्या भूमिकेत जातात आणि जबाबदारीचीही जाणीव करुन देतात. आपल्याला मनमुराद जगण्याचं स्वातंत्र्य असलं, तरी हुरळून जाऊ नका. कारण तुमच्या यशामागे अनेक वाती जळत असतात, अनेक पाय झिजत असता, त्या जळणाऱ्या वातींची आणि झिजणाऱ्या पायांची जाणीव मनामध्ये असू द्या, हे प्रवीण दवणे अत्यंत तळमळीने सांगण्याचा प्रयत्न करतात. यावेळी दवणे त्यांच्याच कवितेचा आधार घेतात. ते लिहिलात-

“जुनीच पत्र पुन्हा पुन्हा... वाचत असतं कुणीतरी

दिवे सगळे विझल्यावर... जळत असतं कुणीतरी

अशाच खिडकीत चंद्र होऊन... टपटपण्यात मजा आहे

कुणीतरी ऐकत असतं दिठीतून... म्हणून तर गाण्यात मजा आहे”

म्हणजेच आपल्यासाठी कुणीतरी मेहनत करत असतो, आपल्याकडे आशेनं पाहत असतो, याची जाणीव ठेवा, असे दवणे आपल्या काव्यपंक्तीतून सांगण्याचा प्रयत्न करतात.

खोलीतल्या काळ्याकुट्ट अंधारात खिडकीतून दिसणारा चंद्रही आधाराचा वाटतो, अगदी तसंच हे पुस्तक मला परीक्षेच्या काळात आधाराचं आणि नित्याच्या जगण्यात सकारात्मक ऊर्जा देणारं वाटतं. म्हणूनच या पुस्तकाला ‘खिडकीतला चंद्र’ म्हणावसं वाटतं.

मानवाच्या भविष्याची चिंता करणारा ‘लिओनार्डो’

काही निवडक उद्योजकांना त्यांच्या आर्थिक हव्यासापोटी संपूर्ण मानवजातीचं भविष्य निश्चित करण्याचे अधिकार आपण का देतो आहोत? – लिओनार्डो

लिओनार्डोला ‘ऑस्कर’ मिळाला. खूप आनंद झाला. कारण अभिनयासह हा एक सजग माणूस आहे. त्याच्या अभिनयाबद्दल फार बोलणार नाही. कारण 'टायटॅनिक' सोडला तर त्याचा कोणताच सिनेमा मी पाहिलेला नाही. पण तरीही त्याचा मोठा फॅन आहे ते त्याच्या सिनेमाव्यतिरिक्त इतर कामामुळं.

लिओनार्डो पर्यायवरणाबाबत प्रचंड जागरुक आहे. तो पर्यावरणवादी चळवळीत अॅक्टिव्हली काम करतो. यूनोने कुठल्यातरी समितीवरही त्याची नेमणूक केलीय आणि पर्यावरण क्षेत्रातील कुठलातरी महत्त्वाचा पुरस्कारही त्याच्या नावे आहे. मला आता नाव आठवत नाही. क्रिस्टल की बिस्टल असं काहीतरी नाव आहे पुरस्काराचं. असो. तर एकंदरीतच भारी माणूस आहे हा.

स्वीत्झर्लंडमध्ये जे वर्ल्ड इकॉनॉमिक फोरम पार पडलं ना, त्यात लिओनार्डोचं एक भाषण झालं होतं. मीही या भाषणाच्या बातम्या वाचल्यात. कुठे व्हिडीओ-ऑडिओ क्लिप मिळाली नाही. पण त्याच्या या भाषणाची जगभरातील प्रमुख प्रसारमाध्यमांमध्ये प्रचंड चर्चा झाली होती.

या फोरममधील भाषणातील लिओनार्डोचा एक प्रश्न मला प्रचंड प्रभावी वाटला. विशेष म्हणजे जगातील अनेक देशांच्या महत्त्वाच्या नेत्यांसमोर तो म्हणाला- "काही निवडक उद्योजकांना त्यांच्या आर्थिक हव्यासापोटी संपूर्ण मानवजातीचं भविष्य निश्चित करण्याचे अधिकार आपण का देतो आहोत?"

लिओनार्डोचा हा सवाल खरंतर आपण नेहमीच विचारत असतो. पण उद्योगाला चालना देण्यासाठी जमलेल्या फोरममध्ये केलेल्या भाषणात असा सवाल करुन पर्यावरणाचं रक्षण करण्याचं आवाहन करणं, हे मला अत्यंत महत्त्वाचं वाटतं.

कथा : आभ्या आणि त्याची तडफडणारी आय!

तो आभ्यासारखा वाटला म्हणून मी वळून पाहिलं. खात्री झाली नाही म्हणून पुढे चालू लागलो. पुन्हा मनात आलं, हा आभ्याच असावा. म्हणून पुन्हा वळून पाहिलं...दोन पावलं चाललो. परत पाहिलं. अखेर मागे फिरलोच.

त्या इसमाच्या जवळ गेलो. आणि म्हणालो, “मी तुम्हाला कुठेतरी भेटलोय.”
तो इसम चक्क “नाही” म्हणाला.
ओळखीचा नसला तरी थोड्या वेगळ्या प्रतिक्रियेची अपेक्षा होती. म्हणजे, ‘कुठे भेटलोय आपण?” किंवा “सॉरी, मी ओळखलं नाही तुम्हाला” अशी जनरली येणारी प्रतिक्रिया येईल, असं वाटलं होतं... पण तो चक्क “नाही” म्हणाला.

मग मीच म्हटलं, “मी ज्ञानेश्वर फणसाळकर”
त्याचा चेहराच बदलला. मी ओळखीचा आहे, अशा एक्स्प्रेशन्सनी तो माझ्याकडे पाहू लागला. तो काही बोलणार एवढ्यात मी पुढे म्हटलं' “तू आभ्या ना?”
तो- काय ज्ञान्या आहेस कुठे?
मी- च्याआयला हा प्रश्न मी तुला विचारायला हवा होता. साला तुच मला विचारतो आहेस.
तो- अरे कुठे नाय.. असतोय इकडचे.

त्याला म्हटलं चल त्या टपरीवर चहा पिता पिता बोलू. खरंतर तो घाईत होता. पण तो माझ्यासमोर काही बोलला नाही. चेहऱ्यावर लवकर निघायचंय अशा एक्स्प्रेशन्स होत्या. मात्र, मी मुद्दाम त्याला थांबवलं. रस्ता ओलांडून वडाच्या झाडाखालच्या टपरीपाशी गेलो. दोन गरमागरम कटिंगसोबत आमच्या पुन्हा गप्पा सुरु झाल्या.

-1-

आभ्या आज लय दिवसांनी भेटला होता. शाळा संपून आता जवळपास 6 वर्षे झाली. सर्वजण मुंबईतल्या गर्दीत आपापलं अस्तित्व शोधण्यात मग्न होतो... एवढे की, कधी कुणाला भेटलोच नाही. कधी एखादा वर्गमित्र भेटतो..पण तेही घाईघाईत. परवा रावल्या भेटला होता दादर स्टेशनला... दोन मिनिटं होत नाही तर म्हणे, “विरार फास्ट आहे. निघतो. नंतर मरणाची गर्दी होते.”

...तर आभ्या गेल्या ५-६ वर्षात कधीच भेटला नव्हता. कधी भेटला तर त्याला धारेवरच धरणार होतो. तसं ठरवलंच होतो. आभ्याबद्दल गावी जे काही ऐकलंय, त्यावर विश्वासच बसेना. आभ्या असे करेल, असं वाटलं नव्हतं. त्याच्या आईने जे काही त्याच्याबद्दल सांगितलं, त्याने त्यावेळी अक्षरश: थरकाप उडाला होता. आभ्या कधी भेटलाच तर त्याचा मुस्काट फोडेन, इथवर राग मनात भरला होता.

-2-

आता आभ्या काडीपैलवान झालाय. पुरता काटकुंड्या. शाळेत होता तेव्हा असा नव्हता. शाळेत असताना तो टवटवीत चेहऱ्याचा होता आणि तो लय जबाबदारी-बिबादारीचा बोलायचा. आता ऐन पंचवीशीत तो चाळीशीचा वाटू लागलाय. चेहऱ्यावर रेषा उमटेस्तोव टेन्शन्सचे एक्स्प्रेशन्स. आभ्या पाचवीत होता, तेव्हाचा त्याचा बाप मेला. चिमुरडी बहीण...आणि आई, इतकंच आभ्याचं कुटुंब. आभ्याची आई प्रचंड  मेहनत करायची. त्यातूनच आभ्याचं दहावीपर्यंत शिकला. आभ्या दहावीनंतर मुंबईला येऊन डायरेक्ट कामालाच लागला. शिकायाला पैसा नव्हता त्याकडं. आणि तसंही आभ्याला काय शिकायची आवड वगैरे नव्हती.

-3-

गेल्या महिन्यात भातकापणीला गावी गेलो होतो. तेव्हा आभ्याची आई भेटली होती. एसटी स्टँडवरच आकाची नी माझी भेट झाली. आभ्याची आई आमच्याच गावची माहेरवाशीण. त्यामुळे मी आका बोलत असे. तर आका रडवेल चेहरा करुनच माझ्याशी बोलली, “माझा आभ्या दिसतो काय कुठं वुंबईस?” गावाकडं सारे मुंबईला वुंबईच बोलत असत. आकाच्या प्रश्नाने मी पुरता चक्रावून गेलो. माझ्या काळजाचा ठोकाच चुकला.

मी क्षणात प्रश्न केला, “आका, असं काय बोलतेय? आभ्या बराय ना?”
आकाचा रडवेला चेहरा आता फुटलाच. तिने रडारड सुरु केली. आम्ही दोघेही एसटी स्टँडवर उभे होते. तिला रडण्याचं थांबवून मी झालेल्या परिस्थतीची माहिती घेण्याच्या विचारात होतो. पण तीचं रडणं थांबत नव्हतं. अखेर तिने रडण्यातूनच आभ्याचे कारनामे सांगण्यास सुरुवात केली. या मायेकडे दुर्लक्ष करुन आभ्या असं वागेल वाटलंच नव्हतं.

-4-

त्याचं झालं असं की, दहावी झाल्यानंतर आभ्या कामासाठी मुंबईत आला. घरची जबाबदारी, आई आणि आता कुठे चालायला लागलेली बहीण. फार काही नात्यांची गुंतागुंत नव्हती. मात्र, संसाराचा गाडा आता त्याला हाकायचा होता. कारण त्याच्याशिवाय घरात कर्ता-कमविता कुणीच नव्हता. आई आता थकली होती. तीचा अर्धमेला जीव आणखी किती काम करणार होतं. अर्थात आभ्याला याची संपूर्ण जाणीव होतीच. नाही असे नाही.

मात्र मुंबईत आल्यावर त्याला काय झालं की त्याचं टाळकंच फिरलं. साला पूर्ण बदललाच. होत्याचं नव्हतं करुन घेण्याच्या मार्गावर गेला. कुठल्याशा मेडिकलमध्ये आभ्या कामालाल लागला होता आणि तिथल्याच एका मुलीशी याचं जुळलं. बरं प्रेम-बिमाला विरोध नाही. मात्र याचं ज्या मुलीवर प्रेम जडलं तिनं याचं पार तुणतुणंच केलं. प्रेमात कोर्ट मॅरेज करुन गडी राहू लागला. या साऱ्या गोष्टींचा त्याने आईला थांगपत्ताही लागू दिला नाही. जीने जिवाची पर्वा न करता रखरखत्या उन्हाची, गोठवणाऱ्या थंडीची आणि मुसळधार पावसाची पर्वा न करता दगड-धोंड्यातून फिरुन याच्यासाठी पै पै गोळा केला, याला शिकवला, त्याला लग्न करताना साधं आईला सांगावसं वाटलं नाही? बरं ज्या मुलीशी लग्न केलं तीही काही चांगली निघाली नाही. ती पोरगी याला गावाला जाऊच देईना. कारण काय होतं माहित नाही… आभ्यानं त्याबाबत कधी कुणाला काही सांगितलंही नाही. पण आभ्या तिच्यामुळे गावी येत नसे, एवढं मात्र बाहेरुन कळलं होतं.

-5-

आता आभ्या कित्येक दिवसांनी भेटला. जे काही आतापर्यंत कळलं त्याबद्दल विचारण्याची मलाही घाई झाली होती. चहाचा कप तोंडला लावण्याच्या आधीच मी त्याला प्रश्न केला, “काय रे आभ्या...लग्न केलंस असं ऐकलं. खरंय का ते? आणि गावी का जात नाहीस?”
चहाचा कप तोंडाला टेकणार तोच माझा प्रश्न त्याच्या कानावर धडकला. त्याने कप खाली घेतला. मी म्हटलं, “अरे चहा पी.. पिता पिता बोल.”
त्याचा घाबरलेला चेहरा झाला होता. मात्र, मला त्याच्याबद्दल अजिबात सहानुभूती नव्हती. उलट प्रचंड राग होता.

अखेर त्याने सांगायला सुरुवात केली. म्हणे, जिच्याशी लग्न केलं, ती चांगली आहे रे. लोकांनी काहीही पसरवलंय गावाकडं- पोरगी सोडत नाय, आभ्याला पोरीचा नाद लागलाय वगैरे वगैरे. बायको चांगलीय रे. पण तिचा बाप आता सोडत नाय. गावाकडं जायाला देत नाय. म्हणे तू गावालाच राहशील. घरजावय झालोय. आईला पैसे द्यायला पैसेच राहत नाय. सासऱ्याला द्यावे लागतात.

आभ्या कारणं देतोय असं मला वाटू लागलं. मी त्याला बोलता बोलता थांबवलं. म्हटलं, मला कळलं. तुझं सुरु राहू दे, जसं सुरुय तसंच. तो काही बोलला नाही. त्याला खूप काही बोलायचं होतं. पण त्याची कारणं ऐकून मला राग आला होता.

त्याक्षणी आभ्यावर रागवण्याऐवजी मला आकाचा पोराच्या येण्यासाठी वाटेकडं डोळं लावून बसलेला चेहरा आठवला. तिचा तडफडणारा जीव माझ्या काळजाचा ठोका चुकवू पाहत होता. ज्याला अंगा-खांद्यावर खेळवलं, त्याने बायकोसाठी आईची तडजोड करावी, याशिवाय भयंकर काय असू शकतं, असा विचार करत मी तिथून निघालो. जाताना फक्त आभ्याला म्हटलं, “आकाला कधीतरी भेटायला जा. तुझ्यासाठी तिचा जीव तडफडतोय.”

-6-

या सर्व घटनेला आता दोन-एक वर्षे लोटली असतील. आता काही दिवसांपूर्वीच कळलं की, आभ्या गावी येतो-जातो. मात्र पाहुण्यासारखा. आभ्याची बहीण मुंबईत कुठेतरी घरकाम करते. तिचंही लग्न ठरलंय. होणारा नवरा चांगला आहे, असं कळलं. थोडं बरं वाटलं. किमान त्या बिचाऱ्या बहिणीचं तरी आयुष्य नीट जाईल.

बाकी मरणाचं वय नसतानाही आका आता मरायला टेकलीय. आभ्याच्या टेन्शनने तिला अगदी खंगाल केलंय. आभ्याची बहीण पैसे पाठवून देते, त्यावर तिचं एकटीची चूल पेटतो. दोन वेळेचं पुरेसं जेवायला मिळतं. बहिणीचं लग्न झाल्यावर आकाला आधार कोण असेल, माहित नाही. नाही असे नाही... गावातील शेजारीही बऱ्यापैकी मदत करतात. बाकी तिकडे आभ्या, त्याची बायको आणि सासू-सासरे मस्त जगत असावेत.

माहित नाही- आकाची आभ्याला आठवण येत असेल का, आकाने त्याच्यासाठी खास्ता खाल्ल्या, त्या आभ्याला आठवत असतील का, बहिणीला एकदातरी भेटावसं वाटत असेल का, गावाकडं काय चाललंय हे पाहून यावं, असं त्याला  वाटत असेल का....

-7-

सचिन परब: लिहिण्याचं निमित्त, इन्स्पिरेशन वगैरे

त्याचं असंय की तुमच्या लिहिण्यालाही निमित्त असतं. म्हणजे विषय सुचायला वगैरे नाही. तर अॅक्च्युअल लेखन करण्यास. म्हणजे उदाहर्णार्थ तुम्ही वाचता..मग वाचनातील आवडत्या किंवा नावडत्या मुद्द्यावर लेखन करता. मत मांडता. एकंदरीत प्रतिक्रिया देता. म्हणजे त्याच्यासाठी 'वाचन' हे निमित्त ठरतं. काहीजण तर ठरवून लिहितात. पण ठरवून लिहिणारे लिखाणात सातत्य ठेवत नाहीत, असा माझा (कुणी विचारात घेत नसला तरी) आरोप आहे. कारण लेखन हे आतून आलं पाहिजे. आता आतून म्हणजे कुठून हे विचारु नका. ती बोलण्याची एक स्टाईलय. तरीही सांगायचं झाल्यास, लेखन हे 'सूचलं' पाहिजे. उगाच चार शब्दांना खेचायचं, ताणायचं आणि त्यांच्या चार ओळी करायच्या, याला काडीचाही अर्थ नसतो. दोन पानी लेखन एका पानात संपत असेल तर तिथंच संपवावं. उगाच वाढवलं की ते बोरिंग होतं, असं माझं स्ट्रिक्टली पर्सनल मत आहे. असो. आपण मुद्द्यावर येऊया. तर लेखनाला कुणी-ना-कुणीतरी निमित्त असतंच. माझ्या लेखनाला निमित्त ठरले- मी ज्यांना कधीच पर्सनली भेटलो नाही, कधीही वन-टू-वन बोललो नाही, असे सचिन परब सर.


सचिन परब हा इसम किती फूट उंच किंवा दिसायला गोरा की काळा.. किंवा आणखी कोण.. याची काहीही माहिती नव्हती तेव्हाचे हे तीन प्रसंग. तिन्ही प्रसंग एकमेकांशी कनेक्टेड आहेत. या तिन्ही प्रसंगांनी मला सचिन परब यांच्याशी, त्यांच्या लेखनाशी आणि त्यांच्या लेखनशैलीची आवड निर्माण केली आणि पर्यायाने मला लिहिण्यास भाग पाडले. ते तीन प्रसंग असे-


प्रसंग १.

साठ्ये कॉलेजमध्ये बीएमएमच्या पहिल्या वर्षात असतानाची गोष्ट. डिजिटल मीडिया असा काहीतरी विषय होता. आता नीट आठवत नाही. या डिजिटल मीडियात ब्लॉग क्रिएट करणं हा विषय होता. हा विषय शिकवण्यासाठी तेव्हा रुईया कॉलेजमध्ये लेक्चरर असणारी गीतांजली ताई आली होती. आम्हाला शिकवायला आली म्हणून कॉलेजपुरतं मॅम बोलायचो.. बाकी 'अमर हिंद'च्या वक्तृत्व स्पर्धेची आयोजक म्हणून गीतांजली ताईला आधीपासूनच ओळखत होतो. सो तीला ताई बोलणंच आवडायचं. असो. तर गीतांजली ताई आम्हाला ब्लॉग क्रिएट करणं शिकवणार होती.. तेव्हा तिने ब्लॉग कसा बनवायचा, तो कसा असला पाहिजे, लेखन कसं असावं, लेखनशैली कशी असावी वगैरे सांगताना एक ब्लॉग उदाहरणार्थ म्हणून आमच्यासमोर ठेवला होता. त्या ब्लॉगचं नाव- माझं आभाळ. पावसाळ्यात (बहुधा) कुठल्याशा लायटीच्या (बहुधा) खांबाला टेकून, फिकट गुलाबी कलरची कॉलरलेस फूल स्लिव्हचं टीशर्ट घालून असणाऱ्या इसमाचा ब्लॉगच्या शीर्षस्थानी फोटो होता. ते दुसरे-तिसरे कुणी नसून 'माझं आभाळ' या आमच्यासमोर 'उदाहरणार्थ' म्हणून ठेवला गेलेल्या ब्लॉगचे लेखक होते- सचिन परब. तर सचिन परब या नावाशी आणि त्यांच्या अस्तित्वाशी ती पहिली ओळख. गीतांजली ताई शिकवून गेल्यानंतर कॉलेजच्या दुसऱ्या मजल्यावरील कम्प्युटर लॅबकडे धाव घेतली. 'माझं आभाळ' ब्लॉगवरील काही पोस्ट वाचल्या. लेखनशैली आवडली.


प्रसंग २.

तर त्यावेळी कॉलेजमधून पार्ट टाईम जॉबला जात असे. पण त्यादिवशी आधीच कामाला जायचा कंटाळा आला होता आणि त्यात हा ब्लॉग वाचून काढायचा होता. मग थेट कामावर फोन केला. मालाडच्या लिबर्टी गार्डनजवळील एक तिवारी नावाच्या सीएकडे ऑफिस बॉयचं काम करत असे. फोन केला आणि सांगितलं - "आज एक्स्ट्रा लेक्चर आहे. त्यामुळे येणार नाही."

तर कामावर न जाता ब्लॉग वाचायला घेतला... 'एक होती वाडी', 'फ्रॉड मार्गशीर्षातील गुरुावारांचा', 'प्रवीण भुवड अमर रहे' इत्यादी इत्यादी लेख वाचले... लेखनशैली खूपच आवडली. त्यातला 'शी!' लेख तर भारीच. हा लेख मी दोनदा की तीनदा वाचलाय. त्याचा इन्ट्रो मला पाठही झालाय.. इतका हा लेख आवडलेला. सुरुवात अशीय- "कार्ल मार्क्सने जगातल्या माणसांची दोन प्रकारांमध्ये वाटणी केलीय, हॅव्ज आणि हॅव नॉटस्. आहे रे आणि नाही रे.
मला विचाराल तर जगात दोन प्रकारची माणसं आहेत. घरात संडास असणारी आणि घरात संडास नसणारी."
कसलं भारी लिहिलंय म्हणून सांगू ही पोस्ट. एकदा वाचाच. लिहिण्याची जी काही शैली आहे ना तिला सलामच. पहिल्या शब्दापासून शेवटच्या शब्दापर्यंत वाचकाला थांबवून ठेवते, अशी शैली. अनिल अवचटांसारखी. तुमच्या-आमच्या रोजच्या बोलण्यातील शब्द....  पुढील काही दिवस 'मांझं आभाळ' वाचण्याची मोहीमच उघडली होती. अखेर या ब्लॉगवरचा एकूण एक ब्लॉग वाचून काढला.


प्रसंग ३.

तर त्या दिवसापासून सचिन परब यांना भेटायचं ठरवलं होतं. या माणसाला भेटून, आपण कसं लिहियला पाहिजे, काय वाचायला पाहिजे वगैरे प्रश्न विचारायचे, असे ठरवलेले. भेटण्याची संधीच मिळत नव्हती. याच वेळी 'मटा'च्या तिसऱ्या पानावर लेफ्ट हँड साईडला जे 'थोडक्यात' येतं ना... त्यात जाहिरातीटाईप एक बातमी आली होती. परेलच्या दामोदर हॉल शेजारील सर्व्हिस लीग शाळेत 'अंनिस'चं चर्चासत्र आहे आणि त्यात प्रमुख वक्ते सचिन परब असणार आहेत. सचिन परब सर (बहुधा) तेव्हा नवशक्तीचे संपादक होते. मग काय... हा कार्यक्रम अटेन्ड करण्याचं ठरवलं. तारिख आठवत नाहीय.. पण शनिवारचा दिवस होता (बहुधा).. संध्याकाळी ६:३० चा कार्यक्रम होता. मी ६ वाजताच जाऊन बसलो होतो. त्या दिवशी सचिन परब या इसमाला सजीवरुपात पाहिलं. आपल्याला ज्याचा ब्लॉग आवडला, तो हाच इसम. त्यादिवशी सचिन सरांनी प्रबोधनकारांवर व्याख्यान दिलं.. शिवसेना आणि प्रबोधनकार, प्रबोधनकारांचं अंधश्रद्धेविषयीचे सडेतोड मत वगैरे खूप विषयांना हात घातला. यावेळी व्याख्यान झाल्यानंतर त्यांनी सर्वांशी अनौपचारिक गप्पा मारल्या.. त्यातून मला हे व्यक्तिमत्त्व थोडं उलगडलं. बोलण्यात जितका साधेपणा आणि सुलभता, तितकंच लेखनात, असा हा माणूस.

शेवट:

सचिन परब सरांमुळे मी लिहियला लागलो. तोडकं मोडकं लिहित जायचो, जे येईल तसं, जमेल तसं... पण लिहायचो. विशेष म्हणजे ज्यांच्यामुळे मी 'लिहिणं' सिरियसली घेतलं, त्या सचिन परब सरांना अजून पर्सनली कधीच भेटलो नाहीय. परेलला सर्व्हीस लीगच्या शाळेत व्याख्यान अटेन्ड केलं, तेही तिथल्या गर्दीतला प्रेक्षक म्हणूनच...


तर सरतेशेवटी सांगण्याचा मुद्दा असा की, आपल्या 'लिहिण्या'लाही निमित्त असतं. किंवा कुणीतरी निमित्त होतं. किंवा कुणाच्यातरी लिखाणावरुन इन्स्पायर्ड होऊन तुम्ही लिहिता.. जसं माझं निमित्त, इन्स्पिरेशन ठरलं- माझं आभाळ आणि सचिन परब.

राजन आजोबा: माणसं जोडणारा अवलिया

काही माणसांच्या रक्तात प्रेमाचं केमिकल मिक्स झालेलं असावं बहुतेक. प्रचंड म्हणजे प्रचंड प्रेमळ असतात ही माणसं. अशी माणसं आपल्या वाटेत कायमच भेटत असतात. यांची संख्या अगदी हाताच्या बोटावर मोजता येईल, इतकीच असते. पण अशी माणसं या जगात आहेत हे नक्की. 'माणसं जोडणं' या पलिकडे यांच्या आयुष्यात महत्त्वाचं असं काही नसतं. पावलो-पावली निर्दयी माणसांचा ढीग पाहिल्यावर अशा माणसांकडे पाहून मला प्रचंड अप्रूप वाटतं.

'राजन आजोबा' असं टायटल देऊन हे काय भलतंच सांगत सुटलाय, असा प्रश्न मला तुमच्याच चेहऱ्यावर दिसतोय. सांगतो... त्यांच्याबद्दलच सांगतो. ही सुरुवात त्यांच्यासाठीच होती. कारण मी आज ज्या राजन आजोबांबद्दल सांगणार आहे, ते वर उल्लेख केल्याप्रमाणे 'हाताच्या बोटांवर मोजता येतील', अशांपैकी एक आहेत. जगावेगळा माणूस.

राजन आजोबा. वय वर्षे सत्तरी पार. आजोबा वगैरे बोलून त्यांचा अपमान केल्यासारखंच होईल. कारण हे चिरतरुण व्यक्तिमत्व आहे. पण पहिल्यापासून आजोबा बोलण्याची सवय असल्याने आजोबाच म्हणतो.

तेव्हा मी नुकताच पार्ल्यातील हनुमान रोडवरील इमारतींमध्ये पेपरलाईन टाकायला सुरुवात केली होती. माझ्या लाईनमध्ये हनुमान रोडवरील काही इमारती आणि मग माजी महापौर रमेश प्रभूंच्या बंगल्याच्या गल्लीतील काही इमारती होत्या. इथेच आतमध्ये हनुमान रामानंद नावाची पार्ल्यातील प्रसिद्ध सोसायटी आहे. या सोसायटीच्या बाजूला स्मृती नावाची चार मजली इमारत आहे. इथे पहिल्या माळ्यावर राजन आजोबा राहतात.

खरंतर आम्हा पेपर टाकणाऱ्या मुलांचा आणि एखाद्या कस्टमरचा फार फार तर अर्धा मिनिटाचा संबंध. तोही दार उघडा असला तर... अन्यथा पेपर दारात अडकवून किंवा दारातच टाकून पुढचा पेपर टाकण्याच्या घाईत असणारे आम्ही कशाला कुणाशी बोलायला जातोय. पण या राजन आजोबांनी माझ्या घाईत पेपर टाकण्याच्या सवयीला मोडित काढलं आणि त्यांच्या घरात थांबा घेण्यास भाग पाडलं.

ज्या कुणासाठी हा माणूस दार उघडतो, मग तो पेपरवाला असो वा कचरेवाला किंवा दुधवाला... हा प्रत्येकाला काहीना काहीतरी खायला दिल्याशिवाय परत पाठवत नाही. अगदीच काही नसेल, तर चमचभर साखर हातावर ठेवतो आणि पाठवतो. असा हा अवलिया राजन आजोबा.

राजन आजोबांच्या घरात पेपर टाकून एव्हाना एक महिना झाला होता.. पण त्यांची आणि माझी गाठभेट कधी झाली नाही. होणार तरी कशी... मला लवकर कॉलेजला जायचं असायचं आणि त्यामुळे पटापट साडेसहाच्या आत पेपर टाकण्याची धडपड असायची. त्यामुळे मी ज्या वेळेला जायचो, तेव्हा त्यांचं दार बंद असायचं. पण एक दिवशी त्यांनी पकडलंच.

त्याचं झालं असं की, ते रोज लोकसत्ता पेपर घेत. आणि शनिवार-रविवार लोकसत्तासोबत मटा-इंडियन एक्स्प्रेस. मी आठवडाभर त्यांना बरोबर उलट पेपर टाकत होतो. रोज मटा आणि शनिवार-रविवार लोकसत्ता-इंडियन एक्स्प्रेस. अखेर एकेदिवशी राजन आजोबा सकाळी सहा वाजल्यापासूनच दार उघडून बसले. कस्टमर दारात उभा असला की आम्ही समजून जायचो, काल पेपर चुकवलाय आणि आता ओरडा मिळणार. तर राजन आजोबा दारात उभेच होते. या माणसाला त्या दिवशी मी पहिल्यांदा पाहिलं. मला थांबवून चांगलाच ओरडा दिला. 'कळत नाही का रे.. आठवडाभर पेपर चुकीचा टाकतोयेस. आज येईल बरोबर-उद्या येईल बरोबर.. असं विचार करत मीही आलो नाही तुझ्या मालकाकडं.' असं वगैरे खूप बोलले. त्यांच्या पुढची इमारत असलेल्या अरिहंत बिल्डिंगमध्ये माझी लाईन संपत असे. मला बोलले, "हा एक पेपर कुणाचाय?"
"बाजूच्या इमारतीतला." मी उत्तर दिलं.
"जा टाकून ये. पण पळू नकोस. परत इथेच ये."

मी अरिंहत इमारतीत पेपर टाकायलो गेलो. माझ्या मनात एकच प्रश्न हा माणूस मनसोक्त ओरडला आणि परत का बोलावलं आहे. झालं की ओरडून. उद्यापासून टाकेन बरोबर. मग आता परत का बोलवलंय? विचार केला, जाऊन तर बघू. मारत तर नाही ना. काय बोलेल ते या कानाने ऐकायचं आणि त्या कानाने सोडून द्यायचं.

मी परत त्यांच्या घरी आलो. राजन आजोबा दारातच उभे होते. खडसावल्यागतच बोलले, "आत ये."
आत गेलो. प्रशस्त घर. पांढरी शुभ्र लादी. मी आपला पेपर टाकून घामाघूम झालेलो.. पाय घामाने चिघळलेले... दारातच पायपुसणीवर उभा राहिलो. आत पाऊल टाकलं तर त्या लादीवर पायाचे ठसे उमटतील. म्हणून गप्पपणे तिथे उभा होतो. पण राजन आजोबांनी माझ्या खांद्याला पकडत आत नेऊन डायनिंग टेबलची एक खुर्ची मागे खेचली आणि त्यावर बसण्याचा इशारा केला. मी बसलो. ते समोर बसले.

काय करतो, कुठे काम करतो वगैरे चौकशा केल्या. साठ्ये कॉलेजमध्ये आहे म्हटल्यावर त्यांनी त्यांचे आणि प्राचार्या रेगे मॅडमचे घरचे संबंध असल्याचे वगैरे सांगितलं. बोलण्यातून राजन आजोबा उलगडत गेले. त्यांच्याबद्दलची गेल्या पाच-सात मिनिटांत तयार झालेली प्रतिमा गळून पडली. हा माणूस रागीट नाहीय. मला पेपर चुकीचा टाकण्यावरुन खडसावलं, तीही मस्करीच होती, हे मला नंतर कळलं. असंच काहीही निमित्त काढून ते माणसं जोडत असत, हे काही दिवसांनी कळलं.

तर तेव्हा चहा घेऊन मी तिथून निघालो.. मात्र, कायमचं नातं जोडूनच.

त्यानंतर नेहमी राजन आजोबांकडे जाणं सुरु राहिलं. तोंड गोड केल्याशिवाय त्यांच्या घरातून कधी माघारी आलोय, असं आठवत नाही. एकदा तर आजी घरी नव्हत्या.. आणि मी त्यांच्याकडे गेलो होतो.. आजोबांना काही बनवता येत नाही. तर म्हणे, "आज काय मिळणार नाही आपल्याला.. माऊली घरात नाहीय." माऊली म्हणजे आजी. राजन आजोबा पत्नीला माऊली म्हणतात. तरी ते किचनमध्ये गेले आणि पाण्याचे दोन ग्लास आणि पारले जी बिस्किटचा एक पुडा घेऊन आले. म्हणे, "पाण्यात बुडवून खाऊया. आज हीच पार्टी आपली."

प्रेम वाटत जाणं आणि माणसं जोडत जाणं, हेच या माणसाच्या आयुष्याचं ध्येयं आहे.

मी काही एकटाच असा नाही.. असे अनेकजणांशी त्यांनी नातं जोडलंय. राजन आजोबा खरा श्रीमंत माणूस आहे. आपल्या प्रत्येकालाच आपल्या वाटेत असे 'राजन आजोबा' भेटतात. थोड्या वेगळ्या रुपात, वेगळ्या पद्धतीने आपलं प्रेम वाटणारे वगैरे. पण असतात हे नक्की.

आज संध्याकाळी ऑफिसखाली चहा प्यायला गेलो होतो, तिथे पाण्यात बिस्किट बुडवून खात असलेला एकजण पाहिला.. त्यावरुन राजन आजोबा आठवले. मग म्हटलं, आज लिहितोच. तेवढाच आठवणींना उजाळा!

बापाने आत्महत्या केली तो दिवस!

आजपासून बरोबर दीड वर्षांपूर्वी. म्हणजे 23 जून 2014 चा दिवस. या दिवशी आयुष्यातील खंदा आधारस्तंभ धाडकन जमिनीवर कोसळला. तो कोसळला ते केवळ त्याचं शरीर घेऊन नव्हे तर.. तो कोसळला माझ्यासाठी, माझ्या भावासाठी, माझ्या आईसाठी, माझ्या बहिणीसाठी शेतात लढता लढता कोसळला.. तो कोसळला माझ्या स्वप्नांना उंच भरारी घेण्यासाठी माझ्या पंखांना बळ दिल्यावर...

23 जूनला पप्पा आम्हाला सर्वांना सोडून गेले. कायमचे. वयाच्या सत्तेचाळीसाव्य वर्षी त्यांचं जाणं मलाच काय कुणालाच अपेक्षित नव्हतं. किंबहुना त्यांनीच स्वत:त्यांच्या आयुष्याचं अस्तित्व संपवलं. आत्महत्या करुन.

दिनांक​: २३ जून २०१४

मी नुकताच पेपरलाईन टाकून घरी आलेलो. घड्याळाकडे पाहिलं तेव्हा साडेआठ वाजलेले. हात-पाय धुवून सवयीप्रमाणे पलंगावर पडलो होतो. आदल्यादिवशी सेकंड शिफ्ट म्हणजे दुपारी 3 ते रात्री 12 अशी शिफ्ट केलेली. त्यात रात्री एक वाजता घरी येऊन पुन्हा सकाळी चार वाजता पेपरलाईन टाकून आलो होतो. त्यामुळे अंगात थकवा आणि डोळ्यांवर झोप होती. त्यात भरीस भर म्हणजे पुन्हा थोड्याच वेळात जनरल शिफ्टला निघायचं होतं. म्हणजे दहा वाजता. घड्याळाने नऊचा ठोका दिला. म्हटलं अर्धा तास पडतो... डोळ्याला डोळा लागणार तेवढ्यात मोबईल वाजला. कम्प्युटर डेस्कवर मोबाईल होता. मोबाईल उचलण्यासाठी जाणार तोच येणारा कॉल कट झाला. मोबाईल पाहतो तर काय मोबाईलमध्ये सात ते आठ मिस्ड कॉल... आणि तेही गावच्या घरातील मोबाईलवरुन. मी घाबरलोच. कारण गावाहून सहसा मला फोन येत नाहीत. किंबहुना आईला फोनच करता येत नाही. ती फक्त मी केलेले फोन रिसिव्ह करते. मग एवढे मिस्ड कॉल कसे? आईला कसं जमलं फोन करायला? बरं तिला फोन करायला जमलंही असेल. पण मग तिने सात-आठवेळा का फोन केला असावा? या व अशा अनेक प्रश्नांचा काहूर मनात माजू लागला. लागलीच गावचा नंबर डायल केला... ‘मोबईल संपर्क क्षेत्राच्या बाहेर’ असं सोमरुन उत्तर... माझ्या काळजाची धाकधूक आणखी वेगवान झाली. थो़डा थांबलो. अक्षय होताच बाजूला. अक्षय. माझा धाकटा भाऊ. त्याला मी मोबाईलवर आलेल्या मिस्ड कॉलबद्दल सांगितलं नाही. मनात प्रश्नांचं मोठं वादळ घोंघावत होतं. त्याचवेळी गावच्या मोबाईलवर फोन लावण्याचे माझे प्रयत्न चालूच होते.

फोन लागला. ह्रदय बंद आणि कान बहिरे झाल्यासारखे वाटले. डोळ्यावरुन पटकन काळी तिरिप गेली. काय असेल समोरुन उत्तर? काही क्षणात समोरुन प्रश्न, “ज्ञान्या बाबू?” (मला गावी अनेकजणं नेन्या या नावानंच ओळखतात. मूळ ज्ञानेश्वर नावाचं ज्ञान्या)

मी- हो... कोण बोलतंय?... आई कुठेय?... काय झालंय? (मी प्रश्नांचा भडीमार केला.)

समोरुन- मी दिवाळे मामी बोलतेय... तुझ्या पप्पासला अॅडमिट केलंय. रोह्यास नेलंय. आयस पण तिकडंच गेलीय. तू भाव्या दादासला फोन कर लवकर. नायतर सरपंच सायबांना. ते गेलेत त्यांच्यासोबत रोह्यास.

फोन कट... की ठेवून दिला. माहित नाही.

फोन कट झाल्याचा किंचितसा आवाज मला एखाद्या बॉम्बस्फोटातील धमाक्यासारखा वाटला. त्या आवाजाने काही वेळ सुन्न झालो. मी पूर्णपणे थंड पडलो. शब्दांत अस्पष्टपणा... तोतलेपणा.. भावाने म्हणजे अक्षयने “काय झालंय दादा..काय झालंय?” असे दोन-चार वेळा विचारलं बहुतेक. पण माझं त्याच्या प्रश्नांकडे लक्ष नव्हतं. मग काही क्षणांनी मी त्याला सर्व सांगितलं. काय झालं असेल.. काय नक्की घडलं असेल... पप्पांना नक्की काय झालंय  मला असं अचानक, लवकर फोन करायला का सांगितलं असेल, असे अनेक प्रश्न मनात घिरट्या घालू लागले. पण मी त्या प्रश्नांना मनातल्या मनात दाबून ठेवलं आणि लगेच भाव्या दादाला फोन केला. त्याचा टेम्पो होता. बहुतेक त्याच्या टेम्पोने पप्पांना उपचारासाठी रोहाला आणलं असावं, असा अंदाज बांधला आणि तो खराच ठरला. भाव्यादादाने माझा फोन उचलला.

भाव्यादा- ज्ञान्या..

मी- भाव्यादा, काय झालंय रे पप्पांना? रोहाला का आणलंय?

भाव्यादा- अरे तू टेन्शन नको घेऊ.. काही नाही... तू ये गावी.

गणेशन अण्णांनी भाव्या दादाच्या हातातून फोन घेतला. गणेश अण्णा आमच्या घरापासून सात-आठ घरं लांब राहायचे. ते भाव्यादापेक्षा वयाने मोठे होते. म्हणून त्यांनी मला समजावण्यासाठी बहुधा फोन घेतला असावा.

गणेश अण्णा- ज्ञान्या... तू एक काम कर. तू आणि अक्षय, दोघांनीही ताबडतोब निघूनच या गावी.

मी घाबरलोच. काळजाचा ठोकाच चुकला. काय झालंय असं विचारलं.

गणेश अण्णा- अरे काहीनाही. तू ये.

मी- आई कुठेय? आणि पप्पा कसे आहेत?

गणेश अण्णा- आयस आहे इथे.. तू ये.

त्यांनी पप्पांबद्दल बोलणं टाळल्याचं माझ्या लक्षात आलं. मला वास्तवाची जाणीव झाली. माझं शरीर तिथे धाडकन जमिनीवर आपटण्याचंच बाकी होतं. पण अगदी पनवेलच्या वडकळ नाक्यापर्यंत जाईपर्यंत मी अशाच आशेत होतो की पप्पांची स्थिती गंभीर असेल आणि ते बरे होतील. ते नाहीत, हे मान्य करायला माझं मन धजावतच नव्हतं.

आता माझ्यासमोर मोठं आव्हान होतं ते अक्षयला सांभाळण्याचं. गणेश अण्णांनी फोन कट केला. पुन्हा एकदा फोन कट झाल्याच्या त्या किंचितशा आवाजाचा स्फोट. कान बहिरे करणारा. शरीरात कुठेतरी मोठा सुरुंग लावला असावा आणि त्याचा स्फोट झाला असावा असं वाटलं. मी अक्षयला समजावण्याचा प्रयत्न केला.

मी- चल. लवकर तयार हो. आपल्याला गावी जायचंय. पप्पांना बरं नाहीय. ते रोहाला अॅडमिट आहेत. (मी एका श्वासात तीन-चार वाक्य बोलून गप्प बसलो.)

तो मला प्रश्न विचारेल.. नक्की काय झालंय याची चौकशी करेल, असे वाटले. पण तो अगदी दोन-तीन सेकंद गप्प उभा राहिला आणि मोठ-मोठ्याने रडू लागला. त्याला रडताना बघून मलाही रडायला आलं. पण मी मोठ्या प्रयत्नाने अश्रू थांबवले कारण मला माहित होतं की मी रडलो की हा गप्प बसणार नाही आणि आणखी घाबरेल. मी त्याला समाजवण्याच पुन्हा प्रयत्न केला.

मी- अरे. रडतो कशाला? पप्पा फक्त आजारी आहेत.

तरीही तो रडतच होता. थोड्या वेळाने त्याला समजावलं. तो तयार झाला. मीही कपडे बदलले. ज्याच्या येथे पेपरलाईन टाकायचो त्या सुभाषदादाच्या घराच्या बाजूलाच भाड्याने रुम घेतलेली. त्याचे आणि आमचे संबंध घरच्यासारखेच होते. आम्ही दोघेही तयार झाल्यावर त्याने त्याच्या स्कूटरने जवळच राहणाऱ्या काकांच्या घरी आणून सोडले. तिथे आत्या, मामा वगैरे जमणार होते. तिथे गेल्यावर अक्षय आणि मला अश्रू आवरणं कठीण झालं. एव्हाना आम्हाला आता वास्तव कळलं होतं की आपला बाप आपल्याला सोडून गेला. पप्पा आपल्याला सोडून गेले.

काही वेळाने मी रडायचं थांबलो. मला अक्षयला सांभाळणं त्या क्षणी महत्त्वाचं वाटलं. मात्र त्याला जवळ केलं तर तो आणखी जोराने रडायला लागला. गाडीत जातनाही तो हुंदके देत रडत होता. त्याच्याकडे पाहून मलाही अश्रू थांबवता येत नव्हते. आई कोणत्या परिस्थितीत असेल? पप्पा कालपर्यंत तर चांगले बोलत-फिरत होते मग असे अचानक कसं असे झाले? असे अनेक प्रश्न गाडीतून जाताना मनात घोंगावत होते. एक खासगी गाडी केलेली गावी जाण्यासाठी. गाडीतून जाताना पप्पांचा चेहरा डोळ्यासमोरुन जाता जात नव्हता. ते हसताना दिसत होते... ते मला रागवताना दिसत होते.. ते काम करताना दिसत होते... ते माझ्यासोबत खेळताना दिसत होते...

मी असं काय चुकीचं केलंय की माझं छत्र हरपलं? मनात गोंधळ-गदारोळ सुरु होता. मधेच अक्षय हुंदके देत आत्याच्या खांद्यावर डोकं ठेवून रडत होता. माझी नजर गाडीबाहेर..मात्र मन पप्पांच्या आठवणीत. आई..निलिमा..अक्षय..या साऱ्यांना मला आधार देण्याची गरज होती.

आदल्या रात्री म्हणजे 22 जूनच्या रात्री मी पप्पांशी फोनवरुन बोललो होतो. ते माझं आणि त्यांचं शेवटचं बोलणं होतं. शेवटचं. माहित नव्हतं की ते यापुढे माझ्याशी कधीच बोलणार नव्हते. ते नेहमीसारखं बोलत होत. मला पोस्टातल्या पैशाचं सांगत होते. पुढच्या महिन्यात पैसे मिळणार आहेत असे सांगत होते. तू रुम घे...गावची चिंता करु नको, गावी पैसे नको देऊस, मी सर्व सांभाळेन इकडे असे सांगत होते.

त्यांनी आमच्यासाठी मुंबईत रुम घेऊन ठेवली नाही याची रुखरुख त्यांच्या मनात कायम होती. गावातल्या बहुतेक जणांनी त्यांच्या मुलांसाठी मुंबईत रुम घेतलीय, मात्र मी नाही, यामुळे ते नेहमी अस्वस्थ असत. आपण आपल्या मुलांना मुंबईत स्वत:ची रुम नाही घेतली.. ते कुणाकडे राहती, उद्या कुणी त्यांना घराबाहेर काढले तर ते कुठे राहती, नातेवाईक कितीही चांगले असले तरी ते किती दिवस पोरांना ठेवतील अशा अनेक प्रश्नांनी ते घेरले असायचे, हे त्यांच्या बोलण्यातून मला नेहमी जाणवायचं. त्यादिवशी म्हणजे 22 जूनला रात्री फोन केलेला त्यांना तेव्हाही ते हेच सारे बोलत होते. ते उद्या आपल्यात नसतील याची किंचितसंही मला वाटलं नाही.

मागच्यावेळी गावी गेलेलो त्यावेळी दिवा-सावंतवाडी अपघातानंतर मी ‘एबीपी माझा’वर एक दहा मिनिटांचा लाईव्ह दिला होता. दिवा-सावंतवाडी अपघातग्रस्त ट्रेनमध्ये मी होतो त्यामुळे त्याचा अनुभव मी ‘एबीपी माझा’वर सांगितला होता. त्याची व्हिडिओ क्लिप मी मोबाईलमध्ये घेतली होती. ती क्लिप गावी गेलो असताना पप्पांना दाखवली. मग काय बघता... अख्ख्या गावात दवंडी पिटवली की माझा पोरगा टिव्हीवर दिसला वगैरे वगैरे. काय म्हणून आनंद झाला होता त्यादिवशी. मी पत्रकारिता म्हणजे नक्की मला पुढे जाऊन काय काम मिळणार आहे याची त्यांना नेहमी चिंता असायची. मात्र त्या व्हिडिओनंतर त्यांच्या मनातील बरेच प्रश्न निकाली निघाले होते.

मुंबईहून गावी जाताना गाडीतून माझी नजर बाहेर नक्की होती मात्र हे सारे मला प्रवासात आठवत होते. पप्पांच्या प्रत्येक आठवणीनंतर डोळे पाणावत होते. मधेच हुंदके देत रडू येत होतं. पप्पा नाहीत, ही गोष्ट मन मानायलाच तयार होत नव्हतं.

एव्हाना नागोठण्याचा डोंगर उतरुन आम्ही रोहाच्या दिशेने निघालो होतो. थोड्याच वेळात रोहा एसटी स्टँडच्या समोर गाडी पोहोचली. काहींनी खाल्लं. दुपारचे साडेतीन वाजले होते. वडापाव की काहीतरी आत्याने आणलेलं. मात्र मला घशाखाली एक घासही जाईना. मी ते तिथेच त्यांच्यासमोर सारुन सरळ गाडीत जाऊन बसलो. तेवढ्यात मागून एक गाडी आली. त्या गाडीत निलिमा आणि तिच्या सासरची माणसं होती. निलिमाच्या लग्नाला आता कुठे तीन महिने झालेले. तिने तर पूर्णपणे अंग सोडूनच दिलं होतं. मला आणि अक्षयला बघितल्यावर ती आणखी रडायला लागली. वयाने आम्हा दोघांपेक्षा मोठी पण मनाने खूपच हलवी. तिच्या लग्नात पप्पांनी काही कमी होऊ दिलं नव्हतं. आठवतं मला, ते त्या दिवशी जेवढे आनंदी होते तेवढे आनंदी मी आतापर्यंत कधीच पाहिलं नव्हतं. आपल्या मुलीला तिचा संसार थाटून दिला आहे, याचा त्यांना प्रचंड अभिमान असावा बहुतेक. याच आवेशात ते खूप दिवस होते. मागच्यावेळी तर निलिमा मुंबईहून गावी गेली असताना तिला तिचं सासरच्या गावचं घर साफ करायला ते किती आनंदाने गेलेले. मुलीचं घर साफ करायला जाण्यात त्यांना काहीच गैर वाटलं नाही किंबहुना आपल्या मुलीला काही त्रास होऊ नये म्हणून त्याच आनंदाने निलिमाच्या सासरी जाऊन आले होते.

आता आमच्या गाड्या रोहातून बारशेतच्या दिशेने म्हणजे माझ्या गावाच्या दिशेने निघाल्या. माझ्या गावात जाणारा नेहमीचा रस्ता म्हणजे रोह्याच्या हनुमान टेकडीवरुन जाणाऱ्या रस्त्याने आम्ही न जाता दुसऱ्या आडमार्गाच्या रस्त्यानं जाणं पसंत केलं कारण नेहमीचा रस्ता खराब झालाय असं रोहात जाऊन कळलं. मग दुसऱ्या रस्त्याने गावी जाण्यास आमची गाडी निघाली. एकेका डोंगरांना मागे टाकत आमची गाडी गावाच्या जवळ जाऊ लागली. मनातली धाकधूक वाढू लागली. रडणं आवरता आवरेना. अखेर गाडी वाली या गावात पोहोचली. वाली. आमचं ग्रामपंचायतीचं गाव. या गावातून पुढे निघालो. चढण चढलो की वर टेकडावर आमचं गाव. वालीहून पुढे निघालो झाडांच्या डोक्यावरुन गावातील कौलारु घरं दिसू लागली. एरवी आलो की जी प्रसन्नता वाटायची ती आज नव्हती. पूर्ण गावावर शोककळा पसरलेली. गाव निपचित पडलेलं. जसजसा गावाच्या जवळ जात होतो तसतसा गावाजवळली भयाण शांतता जाणवू लागली. गाव अगदी दोनशे-अडीचशे मीटरवर आले आणि रडण्याचा एकच मोठा आवाज कानावर आदळला. अनेक नातेवाईक गावात दाखल झालेले. सर्वजण आम्हा भावंडांचीच वाट पाहत होते. गावाच्या प्रवेशद्वारातून आत शिरलो. गाव पूर्ण शांत निपचित पडलेलं. गावातील प्रत्येक माणूस आणि माणूस आमच्या घराभोवती जमलेला. आमची गाडी घराच्या समोर जाऊन उभी राहिली. घराभोवती जमलेला प्रत्येकजण रडत होता. मी गाडीतून उतरलो आणि थेट धावत्या पावलांसोबत घराच्या दिशेने गेलो. अक्षय, आत्या किंवा इतर कोणी गाडीतून उतरले याकडे माझं लक्ष गेलं नाही.

घराच्या वऱ्हांड्यात खूप गर्दी होती... आणि घरातही. आत मोठ-मोठ्याने रडण्याचे आवाज. कान सुन्न झालेले. आईचा आवाज आला. माझं शरीर थंडच पडलं. कुठल्याश्या आजीने मला वऱ्हांड्यातच कुशीत घेतलं आणि मला गोंजारुन रडू लागली. माझ्या मागे बहुतेक अक्षय होता. त्यालाही कुणीशी अशीच गोंजारत रडत होते. दुसऱ्या कुणीतरी त्या गर्दीतून वाट काढत मला आत नेलं... मी दारातून आत पाऊल टाकला... समोर पांढऱ्या फडक्यांनी गुंडाळेला एका धिप्पाड सात फूट उंचीची व्यक्ती जमिनीवर निपचित पडलेली... फक्त चेहरा दिसत होता. त्या चेहऱ्यावर काहीही हावभाव नव्हते. तो माझा बाप होता. मला, आम्हाला कायमचा सोडून गेलेला माझा बाप..

मी त्या लादीवर पडलेल्या पप्पांकडे एकदा पाहिलं. आणि जागीच कोसळलो. मागे अक्षय होता..तो आईच्या दिशेने जाताना दिसला. शेवटचा. नंतर तो मला त्या गर्दीत कुठे दिसलाच नाही. मला गावातल्या दोघांनी उचलून बाजूच्या खोलीत नेले आणि शर्ट काढून बाजूला पडलेल्या सुपाने हवा घालत होते.. तर कुठलीशी आजी पदराने हवा घालत त्याच पदराने मला आलेला घाम फुसत होती. माझी मोठी आत्या होती बहुतेक की मावशी. आठवत नाही नीट. डोळ्यासमोर अंधार. थोड्या वेळाने मला बरं वाटलं तेव्हा पाणी प्यायलो. रडणं थांबत नव्हतं. मग मला आईजवळ जायचंय असं बाजूला असलेल्यांना सांगितलं. तेथे उभे असलेल्या दोघांनी माझ्या दोन्ही हातांच्या दंडाना पकडून उठवलं आणि आईच्या पुढ्यात नेऊन ठेवलं. आईने मला पाहिल्यावर आणखी मोठ-मोठ्याने रडू लागली. आईने मला, अक्षयला आणि निलिमाला कवेत घेतलं. तिच्या कवेत आम्ही तिघे मावत नव्हतो मात्र तरीही ती प्रयत्न करत होती. ती ढसाढसा रडत होती. बाजूच्या बायका तिला समजावत होत्या‘पोरांकडे बघ. तू रडणं थांबव..तर ते थांबतील’ मात्र आई रडायचं थांबली नाही. तीच्या मागोमाग आम्हीही पुरतं ढासळत चाललो होतं. मला तर पूर्णपणे थकवा जाणवू लागला होता. मला चालताही येत नव्हतं. अशात पप्पांचं प्रेत घरातून अंगणात काढण्यासाठी चार-पाच जण पुढे आले. आईने पप्पांचं प्रेत धरुन ठेवलं आणि आणखी मोठ्याने रडू लागली. तीचं रडणं माझ्याने बघवत नव्हतं.

थोड्यावेळाने आई रडता रडता म्हणाली, “मरायचा व्हता तर मला घेऊन मरायचा...पोरांना घेऊन मरायाचा..एकाटाच का मेलास?...विष का प्यायलास?”

मी हादरलोच. पायाखालची जमीनच सरकली. “पप्पा विष प्यायले?”

पप्पा विष प्यायले हे कळल्यावर मला बसलेला हादरा इतका जबर होता की मला ते सहनच झालं नाही. माझ्या डोळ्यावर पुन्हा अंधार पसरला. मला चक्करसारखं करु लागलं. मला पुन्हा पाणी पाजलं गेलं. एकीकडे अश्रू आवरत नव्हते...दुसरीकडे डोक्यात प्रश्नांच्या चक्राचा वेग वाढला. पप्पांनी असे का केलं असेल? त्यांना कसलं टेन्शन होतं?त्यांनी मला का नाही सांगितलं त्यांचं टेन्शन? ते कालच तर माझ्याशी बोलले मग काही होतं तर मला सांगायचं..पण या साऱ्या प्रश्नांची उत्तर देण्यासाठी आता ते या जगात नव्हते. मनातील प्रश्नांचं वादळ आणखी मोठ्याने घोंगावू लागलं. तेवढ्यात चार-पाच जणांनी प्रेत अंगणात नेण्यासाठी उचललं. आम्हा सर्वांचं रडणं थांबेना. आई वेड्यासारखी करु लागली होती. ती प्रेत उचलणाऱ्यांच्या पाया पडू लागली “माझ्या धन्याला नेऊ नका.. माझ्याजवळच त्यांना ठेवा”

तिचा तो काळजाचा थरकाप उडवणारा स्वर मला आणखी कासाविस करत होता. तिच्या त्या विणवण्या आम्हा तिघा भावंडांना आणखी हादरे देत होता. अखेर पप्पांचं प्रेत अंगणात नेलं गेलं. आम्ही त्या प्रेतामागून गेलो. अंगणात नातेवाईक पाणी पाजत होते. मला पुन्हा चक्कर आली. घरी आल्यापासून तिसऱ्यांदा असं झालं. कुणीतरी डॉक्टरना बोलवा असं मोठ्याने म्हणाला. मग मीच धीर करुन नकार दिला.पप्पांच्या निपचित पडलेल्या..नेहमी हसत-खेळत असणाऱ्या त्या चेहऱ्याकडे मला पहावेना. मी दुसरीकडे पाहूनच पप्पांना पाणी पाजलं. थोड्या वेळाने प्रेत स्माशानाकडे नेण्यासाठी उचललं. मला स्मशानभूमीकडे घेऊन जाऊ नये, असे अनेकांनी सूचवले कारण मला सारखी-सारखी चक्कर येत होती व हात-पाय पूर्णपणे थंड पडलेले. शेवटी माझ्या विनंतीनंतर ते घेऊन गेले. पप्पांच्या आत्याच्या नातवांनी मला दोन्ही बाजूंनी पकडलं आणि ते स्मशानभूमीकडे घेऊन गेले. गावापासून अडिचशे-तीनशे मीटरवर असलेल्या स्मशानभूमीत आम्ही गेलो. पप्पांचं प्रेत तिथे खाली ठेवलं होतं. आणि काही वेळातच निपचित पडलेलं...सकाळीच आम्हाला कायमचे सोडून गेलेले माझे पप्पा आता तर त्यांचं शरीरही आमच्यातून निघून गेलं. बाप गेला. तिथून घरी येईपर्यंत रडणं चालूच होतं. ठरवूनही डोळ्यातील अश्रू थांबता थांबत नव्हते.‘पप्पा विष का प्यायले?’ हा प्रश्न मात्र उत्तराची वाट पाहतमनात घर करुन बसला होता.

संध्याकाळी घरी स्मशान शांतता पसरली होती. काल याच घरात फिरणारे माझे पप्पा आज नव्हते आमच्यात. ते आमच्यात नव्हते हे मान्य करायला कुणीच तयार नव्हते. घरात बसलो असताना वाटायचं की आता वऱ्हांड्यातून घरात येतील किंवा आता मागच्या दारातून घरात येतील. पण ते तिथे यायला आमच्यात होते कुठे?

प्रथेप्रमाणे घरातील चूल बंद होती. रात्री गावातील महिला जेवण घेऊन आल्या. आणलेल्या प्रत्येकाच्या जेवणातील एक घास तरी खायचा अशी प्रथाच. त्यामुळे आम्ही तीन भावंडं आणि आई असे एख रांगेत बसलो. आणि जेवू लागलो. जेवता जेवता आई हुंदके देत रडू लागली. मागोमाग अक्षय आणि मी..मग निलिमाही. आई रडता-रडता सकाळी पप्पांच्या बाबतीत नक्की काय झालं ते सांगू लागली. तेवढ्यात एका आजीने तिला थांबवलं आणि म्हणाली न रडता सांग सर्व. आईला रडणं थांबवता आलं नाही. मात्र आईने सर्व सांगायला सुरुवात केली. ते सर्व ऐकून मला धक्काच बसला. पप्पा मृत्यूला घाबरत असतं. त्यामुळे ते असे करुच शकत नाहीत याची मला खात्री होते. आईही तेच म्हणत होती. आईने सर्व हकीकत सांगितली आणि पुन्हा मोठ-मोठ्याने रडू लागली.

सकाळी आई-पप्पा एकत्र उठले. आई जेवणाच्या मागे लागली. आई चुलीजवळ होती. पप्पा गाई-बैलांना रानात सोडून आले. आणि पेरणी चालू होती म्हणून दोन बैल वाड्यात बांधून ठेवलेली. त्यांना पेंडा घातला. आणि नांगर ठेवायला शेतावर गेले. तिथून आल्यावर ते थेट आईजवळ चुलीशा आले.

“मला पाणी दे” त्यांनी आईला सांगितलं. त्यांनी बोलल्यावर त्यांच्या तोंडातून आईला कसलासा वास आला. तिला पहिल्यांदा कळलंच नाही की हा वास नक्की कसला आहे. तिने विचारलं तुमच्या तोंडातून वास कसला येतोय त्यावर ते कोणतंही उत्तर न देता निघून गेले. जाऊन पंख्याखाली पडले आणि मोठमोठ्याने रडू लागले. आई त्यांच्या मोगमागच गेली. ते का रडायला लागले याने ती घाबरली. एवढा धड-धाकट माणू असा रडायला का लागला. आई विचारायाला पुढे गेली तर पाहते तर पप्पांचे डोंळे लालभडक झालेले,. डोळे फिरवू लागलेले ते. आईला हिसका मारुन ते घराच्या मागच्या बाजूला गेले. आणि तिथे एका दगडाच्या बाजूला धाडकन खाली पडले. आईने त्यांचं डोकं मांडीवर घेतलं तेव्हा ते मोठ्याने रडू लागले. म्हणाले ‘माझ्या पोरांना बघ. मला मरायचं नाहीय. मला डॉक्टरकडे घेऊन चल.’ आई घाबरली. आईने त्यांच्य़ा तोंडात हात घातला. तर त्यांच्या तोंडाता माती होती. त्यांनी फॉरेटची पाऊडर खाल्ली होती व त्यांवर बहुधा माती खाल्ली असावी. आई त्यांना तिथेच टाकून घराच्या पुढच्या अंगणात गेली आणि मोठ्याने ओरडू लागली. कारण आईच्याने पप्पांना उचलताच आलं नसतं. गावातील सर्वजण कामावर गेलेले मग ज्या कोणी बायका गावात होत्या त्या आल्या. त्यांनी पप्पांना खेचत खेचत पुढच्या अंगणात आणून ठेवलं. पप्पांचं शरीर काळं-निळ पडत आलं. गावातील भाव्या दादाचा टेम्पो घेऊन रोहाच्या दिशेने निघाले. टेम्पोत पप्पांचं डोकं आईतच्या मांडवर आणि बाजूला पप्पांच्या आत्याची सून. आणि मागेमाग सरपंच आण्णांची गाडी. रोहाला हॉस्पिटमध्ये घेऊन जाईपर्यंत पप्पांचा जीव गेलेला. आई तर सांगते की गावापासून वालीला म्हणजे बाजूच्या गावात जाईपर्यंतच पप्पांचा जीव गेलेला. तरीपण आईला वाटत होतं की ते बेशुद्ध पडले असावेत म्हणून आईने आशा सोडली नव्हती. सरपंच अण्णा म्हणत होते की आपण हॉस्पिटलला नको नेऊया कारण परत पोलिस केस होईल.पण आईला आशा होती. तीच्या विनंतीनंतर सरपंच अण्णा शेवटी मानले आणि म्हणाले चला मग. पण हॉस्पिटलच्या पहिल्याच चेकअपमध्ये पप्पा गेल्याचं सांगितंल डॉक्टरनी.

आईने हे सर्व तिथे जमलेल्या बायकांना सांगितलं. हे सांगत असताना आई अनेकवेळा ढसा-ढसा रडली. हुंदके देत तिने हे सर्व सांगितलं...

माझे पप्पा. गेल्या सात-आठ वर्षांपासून पप्पा आजारी होते. मानसिकरित्या ते सात-आठ वर्षांपासून स्टेबल नव्हते. त्याचं झालं असं होतं की ते मुंबईत दहिसरला हिऱ्यांच्या कारखान्यात काम करायचे. त्यावेळी त्यांच्या डोक्याला ट्युबलाईट लागलेली. आणि डोक्यातून खूप रक्त वाहून गेलेलं. त्यावेळी योग्य उपचार झाले नाहीत आणि मग गेल्या सात-आठव वर्षांपासून ते मानसिकरित्या खूप खालावले होते. कधी-कधी घरातून तीन-तीन महिने कुठेतरी निघून जायचे. नंतर नंतर तर आम्हाला ते धमी द्यायचे की मी आता जाईन तो परत येणार नाही किंवा मी माझ्या जीवाचे बरं-वाईट करुन घेईन वगैरे वगैरे. पण आम्हा सर्वांना माहित होतं की ते मरणाला घाबरतात. ते तसं काहीच करणार नाहीत. ते गेल्यावर आई त्यांना शोधण्यासाठी आजूबाजूची गावं, जंगलात सर्व ठिकाणी पायपीट करायची. आम्ही शाळेत जायचो... शाळेला सुट्टी घेऊन येऊ का म्हटल्यावर आई आम्हाला नाही म्हणायची. पप्पा मुंबईला गेलेत असं सांगून ती आम्हाला धीर देण्याचा प्रयत्न करायची. शाळेतली पोरंही मला जेव्हा ‘अरे, तुझा पप्पास वेडा आहे ना?’ असे बोलायचे तेव्हा खूप राग यायचा.  यादरम्यान, आईने पप्पांना बरं करण्यासाठी खूप मेहनत घेतली. पप्पा जेव्हा-जेव्हा घरातून जायचे तेव्हा-तेव्हा आई ऊन-पाऊस न बघता त्यांना शोधत फिरायची. त्यांना घरी आणल्यावर ते पुन्हा परत जातील हे माहित असतानाही तीने कधीच त्यांना शोधण्याचं टाकून दिलं नाही. एवढंच काय... अलिबागच्या मेन्टल हॉस्पिटलमध्ये त्यांना अॅडमिट केलं गेलं. गेल्या तीन-चार वर्षांपासून त्यांच्यावर उपचार चालू होते. ते गोळ्या घ्यायला नकार देत मग आई भाकरीतून त्यांना गोळ्या देत असे... याचदरम्यान, शाळेतही आम्हा भावंडांना खास करुन मला आणि निलिमाला मित्रांच्या अनेक प्रश्नांना तोंड द्यावं लागायचं... तुझे पप्पा अलिबागहून आलेत ना?...तुझे पप्पा वेडे आहेत ना?..इत्यादी इत्यादी. गेल्या काही महिन्यांपासून...खासकरुन निलिमाच्या लग्नापासून म्हणजे एप्रिल 2014 पासून त्यांची स्थिती सुधारली होती. ते सर्वसाधारण माणसांसारखे वागत होते. 

मात्र गेल्य़ा काही महिन्यांपासून खासकरुन मुंबईत काकांच्या घरातून बाहेर पडून मी आणि अक्षय वेगळे राहू लागलो तेव्हापासून ते फार चिंतेत दिसायचे. त्यांच्या चेहऱ्यावर एक प्रकारची चिंता असायची. बहुतेक आमच्या रुमबाबत असावी ती चिंता. एवढी मेहनत करुन पोरांना रुम घेऊन देऊ शकलो नाही याची त्यांना बहुतेक नेहमी रुखरुख वाटत राहिली. आणि हल्ली याचंच ते जास्त टेन्शन घेऊ लागले होते कारण हल्ली मी जेव्हा कधी त्यांनी फोन करत असे तेव्हा तेव्हा ते मला तू रुमचं कसं काय करणार आहेस... तुझ्या पगारातू कसं रुम घेणार.. माझे पोस्टात एवढे पैसे आहेत वगैरे अशाच गोष्टी तासंतास करत बसायचे. परवा गावी आईला भेटायला गेलो असताना आईने विषय काढला की त्यांनी नक्की का आत्महत्या केली असेल तर मी तिला हे रुमचं कारण सांगितलं. ते याचंच टेन्शन घेऊन त्यांनी त्यांच्या जिवाचं बरं वाईट केलं असणार. तेव्हा आईने मला आणखी एक सांगितलं की ‘नेनू, त्यांना जेव्हा टेम्पोत भरलं तेव्हा गावापासून एक-दोन किलोमीटर गेल्यावर त्यांनी एख वाक्य मला बोलले... त्यानंतर ते पुटपुटत राहिले पण त्यांच्या तोंडून स्पष्ट आलेला शेवटचा वाक्य बहुतेक तोच होता....तो म्हणजे- नेन्याला सांग रुमचं टेन्शन नको घेऊ. अक्षयला ओरडायला नको सांगू. निलिमाला वेळच्या वेळी भेटायला जायला सांग नेन्याला. आणि आणखी काहीसे पुटपुटले. पण हे वाक्य शेवटचे’

आईने सांगितलेलं हे वाक्य माझ्या मनात कायम घर करुन राहिलेत. त्यांनी आमच्यासाठीच आयुष्याचं असं करुन घेतलं असं मला आजही कायम वाटत राहतं... आपल्या पोरांना मुंबईसारख्या शहरात राहायला खोली-थारा घेऊ शकलो नाही, याची रुखरुख त्यांना कायम होती.

-नामदेव अंजना